Prawosławny Cmentarz Garnizonowy na stoku Cytadeli

prawosławna parafia garnizonowa św. Mikołaja | ks. Aleksander Bogaczew | panichida
Stowarzyszenie Rosjan w Poznaniu | Sokół Rosyjski | Bal Kresów Wschodnich
Ukraińska Republika Ludowa | Ukraiński Komitet Centralny w Polsce Oddział w Poznaniu | Stowarzyszenie Emigrantów Ukraińców w Poznaniu
Liga Polsko-Jugosłowiańska | Stowarzyszenie Polsko-Jugosłowiańskie w Poznaniu | Przegląd Polsko-Jugosłowiański

Aktualny plan zespołu zabytkowych cmentarzy na stoku poznańskiej Cytadeli, opracowany na potrzeby wydawnictwa: W. Olszewski, "Cmentarze na stokach poznańskiej Cytadeli", Poznań 2008.

Zabytkowy, Prawosławny Cmentarz Garnizonowy na stoku Cytadeli, powstał niedługo po erygowaniu poznańskiej parafii prawosławnej pw. św. Mikołaja. Cmentarz wchłonął niewielką kwaterę pruskiej nekropolii garnizonowej, w której pochowano jeńców duńskich, wziętych do niewoli podczas wojny z 1864 r., zmarłych w poznańskich lazaretach.

Jeńcy rosyjscy z okresu Wielkiej Wojny, spoczęli w jednej z kwater pruskiego cmentarza garnizonowego; pośród nich – gen. major Afanasij Siemionowicz Sajczuk (1858-1914). W 1930 r., staraniem Stowarzyszenia Rosjan w Poznaniu, poświęcono im pomnik-mauzoleum, uroczyście odsłonięty opodal nowej kwatery prawosławnej św. Mikołaja. Żołnierzy Rosji Sowieckiej, wziętych do niewoli podczas wojny polsko-bolszewickiej, chowano na niewielkim cmentarzu prawosławnym w Biedrusku.

Cerkiew przy ul. Marcelińskiej – w okresie międzywojennym pełniącą rolę kościoła garnizonowego – uroczyście poświęcił naczelny kapelan prawosławny Wojska Polskiego, ks. protoprezbiter Bazyli Martysz wiosną 1924 r. Proboszczem parafii został ks. protojerej Aleksander Bogaczew (1889-1946, mjr WP; nazwisko niekiedy podawane w formie rosyjskiej: Bogaczow). Do wybuchu II wojny światowej poznańska parafia prawosławna zaspokajała przede wszystkim duchowe potrzeby niewielkiej kolonii polskich przesiedleńców, do których okresowo dołączali poborowi z Kresów Wschodnich, powołani do służby w tutejszym garnizonie. Na przełomie drugiej i trzeciej dekady XX w. w mieście i jego okolicach osiadła pewna liczba „białych” emigrantów, przybyłych z Rosji Sowieckiej. Tę część wschodniej emigracji reprezentowali głównie „biali” Rosjanie, uciekający przed skutkami rewolucji bolszewickiej i będącej jej następstwem wojny domowej, oraz członkowie inteligencji ukraińskiej i dawni żołnierze atamana Symona Petlury. Tych skupiał lokalny oddział Ukraińskiego Komitetu Centralnego. Stosunkowo liczna była też reprezentacja Gruzinów służących w 15. Pułku Ułanów Poznańskich na stanowiskach kontraktowych.

W latach 20. XX w. okazją do spotkań prawosławnej diaspory poznańskiej były słynne jour fixe’y u księżnej Marii Ogińskiej przy dzisiejszej ul. Nowowiejskiego, czy Dni Kultury Rosyjskiej, organizowane w rocznicę urodzin Puszkina. Dekadę później miejscem gromadzącym poznańskie elity był salon prof. Walentyny Szaposznikow-Wiechowiczowej, rodem z Charkowa (małżonki Stanisława Wiechowicza). Integrację pogłębiała działalność chórów i bractwa cerkiewnego przy parafii św. Mikołaja, a także aktywność stowarzyszeń, prowadzących biblioteki oraz organizujących odczyty, akademie, bale i pielgrzymki.

Pośród znaczących mieszkańców Poznania, pochowanych na Prawosławnym Cmentarzu Garnizonowym, wymienić należy:

  • Rosjangen. por. Izmaiła Władymirowicza Korostowetza (1863-1933, senator Cesarstwa Rosyjskiego, generał-gubernator Estlandii) oraz płk. Armii Rosyjskiej Wsiewołoda Kostomarowa (1869-1930).
  • Ukraińców: gen. chor. Armii URL Włodzimierza Olszewskiego (Olszewśkyj Wołodymyr, 1873-1933; grób nie istnieje), gen. chor. Armii URL Sergiusza Kułżyńskiego (Kułżynśkyj Serhij, 1869-1937, szef hipodromu na Błoniach Grunwaldzkich; grób nie istnieje); płk. Efemija (Jeffama?, Jefrema?) Jabłońskiego (1872-1925; grób nie istnieje); płk. Porfirego Biłoszyńskiego (1863-1925; grób nie istnieje) oraz ppłk. Armii URL Włodzimierza Wasiliwa (Wasyliw Wołodymyr, 1893-1930).

Większość z ok. 70 grobów uległa zniszczeniu w czasie walk o Fort Winiary w 1945 r.; niewielką ich część zrekonstruowano po wojnie. W kwaterze I (prawosławnej, CP-I) odtworzono nagrobek jednego z Duńczyków. W kwaterze katolickiej (CP-II) zachowały się groby polskich rodzin wojskowych – przeniesiono je do tej części cmentarnego stoku po II wojnie światowej z likwidowanej wówczas części starogarnizonowej.

Cmentarz bywa porządkowany przed Radonicą przez członków Bractwa Młodzieży Prawosławnej oraz wolontariuszy z grupy społecznych opiekunów, do których w 2021 r. dołączyli uczący się i pracujący w Poznaniu Ukraińcy.

PORÓWNAJ:

CMENTARZE DYZUNICKIEJ DIASPORY GRECKIEJ (XVIII-XIX w.) w Poznaniu

KWATERA PRAWOSŁAWNA na Miłostowie w Poznaniu

PRAWOSŁAWNY CMENTARZ WOJENNY w Biedrusku

  1. „Kronika Miasta Poznania”, 2005, nr 1, Za mundurem…
  2. „Kronika Miasta Poznania“, 2014, nr 3, Wielka Wojna.
  3. Bączyk J., Armie za drutami. Jeńcy wojenni na terenie prowincji poznańskiej (1914-1918), Poznań 2016.
  4. Bączyk J., Krzyż dla generała. Generałowie ze stoku poznańskiej Cytadeli, Poznań 2019.
  5. Bączyk J., Bilski A., Na stoku Cytadeli Poznańskiej. Przewodnik po cmentarzach, Poznań 2005.
  6. Borkowski J., Sprawa mniejszości ukraińskiej i białoruskiej w Polsce międzywojennej, Wrocław 1985.
  7. Bruski J. J., Petlurowcy. Centrum Ukraińskiej Republiki Ludowej na wychodźstwie (1919-1924), Kraków 2000.
  8. Dudra S., Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny w obszarze polityki wyznaniowej oraz polityki narodowościowej Polski Ludowej i III Rzeczypospolitej, Warszawa 2019.
  9. Karpus Z., Jeńcy i internowani rosyjscy i ukraińscy na terenie Polski w latach 1918-1924, Toruń 1997.
  10. Kruszyński B., Garnizon Poznań w II Rzeczypospolitej. Wojsko w życiu miasta, Poznań 2013.
  11. Mironowicz A., Kościół prawosławny na ziemiach polskich w XIX i XX wieku, Białystok 2005.
  12. Olszewski W., Cmentarze na stokach poznańskiej Cytadeli, Poznań 2008.
  13. Olszewski W., Jeńcy i internowani zmarli w obozie Strzałkowo w latach 1915-1921, Warszawa 2012.
  14. Polska i Ukraina. Sojusz 1920 roku i jego następstwa, pod red. Z. Karpusa, W. Rezmera, E. Wiszki, Toruń 1997.
  15. Potocki R., Polityka państwa polskiego wobec zagadnienia ukraińskiego w latach 1930–1939, Lublin 2003.
  16. Serczyk W. A., Historia Ukrainy, Wrocław 2009.
  17. Sosna G., Troc-Sosna A., Hierarchia, kler i pracownicy kościoła prawosławnego w XIX–XXI wieku w granicach II Rzeczypospolitej i Polski powojennej, Warszawa – Bielsk Podlaski 2017.
  18. Tarnowska E., Świadomość narodowa mniejszości białoruskiej w II Rzeczypospolitej, Białystok 1987.
  19. Torzecki R., Kwestia ukraińska w Polsce w latach 1923–1929, Kraków 1989.
  20. Wiszka E., Emigracja ukraińska w Polsce 1920-1939, Toruń 2004.
  21. Woliński J., Polska i Kościół Prawosławny. Zarys historyczny, Lwów 1956. Dostęp: zbc.uz.zgora.pl.
Fragment zdjęcia z kwietnia 1943 r., na którym widać najwyższy taras starego cmentarza garnizonowego, w północno-wschodniej części zajmowany przez kwaterę prawosławną (na zdjęciu po lewej; na drugim planie Kernwerk, niżej kwatera brytyjska). Zdjęcie ze zb. A. Bilskiego za: J. Bączyk, A. Bilski, "Na stoku Cytadeli poznańskiej. Przewodnik po cmentarzach", Poznań 2005.
Plan zespołu zabytkowych cmentarzy na stoku poznańskiej Cytadeli (układ przestrzenny z połowy lat 20. XX w.), opracowany na potrzeby wydawnictwa: W. Olszewski, "Cmentarze na stokach poznańskiej Cytadeli", Poznań 2008.
"Żołnierz Polski", 13.04.1924, nr 15, s. 16.
"Gazeta Polska", 22.04.1924, nr 94, s. 2.
"Goniec Wielkopolski", 16.04.1924, nr 90, s. 3.
Prawosławna cerkiew poznańska przy ul. Marcelińskiej; prawdopodobnie lata 20. XX w. Budynek dawnej stajni został wówczas wyremontowany i dostosowany do funkcji sakralnej. Na obmurowanie i otynkowanie cerkiew czekała do 1982 r. Fotografia z kolekcji Romualda Walczewskiego w zb. parafii.
"14 Dywizja Piechoty / 1-sza Dywizja Strzelców Wielkopolskich / w Wojnie i Pokoju", Poznań bd., s. 110.
Izmaił Władimirowicz Korostowiec (1863-1933) w mundurze galowym oficera Prieobrażenskiego Pułku Lejbgwardii; fot. wikipedia.org.
"Kurier Poznański", 19.03.1933, nr 129, s. 19.
"Ilustracja Poznańska i Nowiny Sportowe", 07.07.1931, nr 27, s. 3.
"Kurier Poznański", 01.07.1931, nr 294, s. 6.
"Orędownik", 15.01.1936, nr 11, s. 5.
"Dziennik Poznański", 11.05.1930, nr 109, s. 3.
"Postęp", 28.11.1925, nr 276, s. 5.
"Nowy Kurier", 30.01.1927, nr 24, s. 9.
"Nowy Kurier", 10.02.1937, nr 32, s. 9.
"Kurier Poznański", 07.09.1934, nr 404, s. 4.
"Przegląd Polsko-Jugosłowiański", 1935, nr 10, s. 13.
"Gazeta Powszechna", 15.10.1935, nr 239, s. 4.
"Ilustracja Poznańska", 29.12.1931, nr 51, s. 6.
"Polska Zbrojna", 27.10.1922, nr 292, s. 4.
"Polska Zbrojna", 27.10.1922, nr 292, s. 5.
error: Nie kopiuj, udostępnij! Dzięki!
Skip to content