Cmentarz ewangelickiej parafii Chrystusa; obecnie: park Górczyński w Poznaniu

Plan der Stadt Posen (fragment); czerwona strzałka wskazuje ewangelicki cmentarz Chrystusa (Christus-Kirchhof). Nad nim - rzymskokatolicki cmentarz górczyński. Źródło: Polona.

Cmentarz ewangelicki założony pod koniec pierwszej dekady XX w. przez łazarsko-górczyńską parafię Chrystusa. Spoczął na nim duszpasterz i organizator tej protestanckiej wspólnoty, uznany kaznodzieja i krzewiciel wiary, pastor Markus Herzka (zm. 1920 r.).
Nekropolię otwarto po kilkuletnich negocjacjach parafii z wojskiem. Powstała w strefie fortecznej, przy Szosie Okrężnej, opodal torów kolei marchijskiej, gdzie obowiązywały rygorystyczne przepisy budowlane. Według Władysława Marcińca kwatery cmentarne uchodziły powszechnie za jedne z najładniej rozplanowanych i urządzonych w Poznaniu. Na obszarze cmentarza rosły ówczesne „osobliwości dendrologiczne”, m.in. rzadkie odmiany jarzębu, brzozy, jodły, oliwnika, żywotnika czy świdośliwy.

W okresie międzywojennym ewangelicko-unijna parafia Chrystusa zezwalała na pochówek na swoim cmentarzu polskich socjalistów i komunistów oraz „odszczepieńców od wiary katolickiej” i „członków bezbożniczej komuny” – ateistów z poznańskiego koła Polskiego Związku Myśli Wolnej. W tym samym czasie przy południowo-wschodnim krańcu nekropolii (pomiędzy dzisiejszymi ul. Ostrobramską a ul. Zgoda) planowano założenie cmentarza rzymskokatolickiego dla wiernych nowo utworzonej parafii pw. Świętego Krzyża na Górczynie. Zamiarów tych nie zrealizowano. 

W styczniu 1945 r. pułki piechoty Armii Czerwonej otoczyły i po zaciętej walce wybiły okrążonych na cmentarzu żołnierzy niemieckich. 

Po II wojnie światowej na obszarze nekropolii dokonano częściowych ekshumacji – na Miłostowo (do kwatery ewangelickiej) przeniesiono wybrane groby, m.in. posła na Sejm RP Antoniego Ciszaka (1881-1935) oraz zasłużonego działacza ruchu robotniczego, Franciszka Stróżyńskiego (1890-1936).

We wrześniu 1945 r., już po splantowaniu nagrobków, działacze klubu sportowego Admira próbowali przejąć pocmentarny grunt i założyć tam boisko, jednak władze miasta wyraziły zdecydowany sprzeciw, planując urządzenie parku miejskiego. W latach 50. XX w. teren przekształcono w Park Górczyński, zachowując cmentarny układ alej. Ogrodowo-parkowy charakter dawnej nekropolii podkreślają szpalery platanów, lip i klonów wskazujące drogę do pobliskiego osiedla domków jednorodzinnych oraz budynku szkoły. Dom zarządcy cmentarza został oddany na potrzeby ogrodnictwa. 

W 2008 r. teren przeszedł na własność poznańskiej parafii ewangelicko-augsburskiej. Ta jednak, nie mają środków na uporządkowanie i aranżację parku, przekazała go w dzierżawę na 20 lat Miastu Poznań. W latach 2016-2017 przeprowadzono rewaloryzację zaniedbanego parku, którą sfinansowano z Poznańskiego Budżetu Obywatelskiego oraz z pieniędzy Rady Osiedla Górczyn – zarządzający parkiem ZZM zlecił wykonanie nowych ścieżek, odmłodzenie krzewów oraz wymianę infrastruktury rekreacyjnej. Wyeksponowano też pocmentarny starodrzew.

Oprac. Paweł Skrzypalik

PORÓWNAJ:

  1. „Kronika Miasta Poznania”, 1998, nr 3, Św. Łazarz.
  2. „Kronika Miasta Poznania”, 2002, nr 1, Górczyn.
  3. Biesiadka J., Gawlak A., Kucharski S., Wojciechowski M., Twierdza Poznań. O fortyfikacjach miasta Poznania w XIX i XX wieku, Poznań 2006.
  4. Kiec O., Historia protestantyzmu w Poznaniu od XVI do XXI wieku, Poznań 2015.
  5. Kiec O., Protestantyzm w Poznańskiem 1815-1918, Warszawa 2001.
  6. Kurzawa Z., Kusztelski A., Historyczne kościoły Poznania. Przewodnik, Poznań 2006.
  7. Sobczak J., Kościoły Poznania, Poznań 2006.
  8. Staemmler J., Wspomnienia poznańskiego pastora, przekład i opracowanie O. Kiec, Poznań 2017.
  9. Stryjkowski K., Poznań ’45. Ostatni rok wojny i pierwszy rok odbudowy, Poznań 2013.
  10. Szafran H., Miasto Poznań i okolica, Poznań 1959.
Fragment zdjęcia lotniczego (zorientowanego na zachód) z 1945 r., ukazujący cmentarz ewangelicki na Górczynie. Po lewej widoczna kaplica pogrzebowa. Zdjęcie ze zbiorów NARA via Biografia Archeologii: archeo.edu.pl.
Plan fragmentu Górczyna, powielony w 1945 r. Źródło: APP via CYRYL_15_0_9_1_0011.

Ze wspomnień Wandy Szymańskiej, mieszkanki Górczyna 

Górczynianie chowali swoich zmarłych na katolickim cmentarzu ciągnącym się wzdłuż dzisiejszej ul. Albańskiej. Sąsiadujący z nim niemiecki cmentarz ewangelicki (dziś park górczyński) był znacznie bogatszy. Grobowce były marmurowe, ze złoconymi napisami. Stały tam kostnica z czerwonej cegły i domek dozorcy. Na polskim cmentarzu zmarli leżeli w zwykłych mogiłach, tylko bogatsi górczynianie stawiali marmurowe nagrobki.

Źródło: M. Wyszyńska, Dziadek Czajka miał maneż na Górczynie, [w:] „Kronika Miasta Poznania”, 2002, nr 1, Górczyn, s. 387.

Pastorówka, dom zborowy oraz świątynia (Christuskirche) łazarsko-górczyńskiej wspólnoty ewangelickiej (której przewodzili zasłużeni duchowni: Markus Herzka, a po nim Arthur Rhode) na obrazie K. Oenicke z 1913 r. Obecnie kościół należy do rzymskokat. par. pw. św. Anny. Źródło: Architekturmuseum der Technischen Universität Berlin in der Universitätsbibliothek via Deutsche Fotothek.
Uzyskanie pozwolenia na założenie cmentarza w rejonie fortyfikacyjnym (gdzie obowiązywały surowe przepisy budowlane), wymagało ustępstw ze strony wojska i policji... "Posener Tageblatt", 06.03.1906, nr 108, s. 7. Dostęp: WBC.
Relacja z pogrzebu posła Antoniego Ciszaka, zamieszczona w "Dzienniku Poznańskim" z 05.05.1935, nr 104, s. 8. Zdjęcie portretowe ze zbiorów NAC.
"Dziennik Poznański", 15.05.1936, nr 114, s. 4.
Pogrzeb prof. Stanisława Tomasza Nowakowskiego (1888-1938), geografa-marksisty, autora dwutomowej "Geografii gospodarczej Polski Zachodniej" oraz rozprawy "Marksizm a geografia gospodarcza", przekształcił się w wielką manifestację polityczną... Za: "Nowy Kurier", 16.03.1938, nr 61, s. 9.
Zniszczona tablica informacyjna w Parku Górczyńskim; fot. O. Kiec, 2020 r.
"Kurier Poznański", 14.02.1936, nr 73, s. 7.

Nekrologia ⤵️

Na cmentarzu parafii Chrystusa w 1919 r. pochowano miejskiego radcę budowlanego, Heinricha Grüdera, autora wielu zrealizowanych projektów architektonicznych, w tym tak znaczących dla Poznania, jak: Nowy RatuszPoliklinika Prowincjonalnego Zakładu dla Akuszerek przy ul. Polnej czy budynki szkolne przy ul. Słowackiego oraz przy ul. Działyńskich. Nade wszystko, był Grüder autorem koncepcji zupełnego zniesienia zachodnich umocnień poligonalnych twierdzy poznańskiej. Swoje projekty, uwzględniające wyburzenie fortyfikacji oraz likwidację śródmiejskich cmentarzy i urządzenie rozległych promenad oraz obwodnic w miejscu nekropolii, bram i bastionów, rozwijał w latach 90. XIX w. Ostatecznie koncepcję przebudowy według Grüdera uznano za nieekonomiczną oraz nie spełniającą oczekiwań na miarę „wielkomiejskiego Poznania” – stolicy Marchii Wschodniej. U progu XX w. przystąpiono do realizacji planów tzw. ringu Josepha Stübbena…

PORÓWNAJ:

  • H. Grzeszczuk-Brendel, Projekty urbanistyczne Heinricha Grüdera z lat 1890-1900, [w:] „Kronika Miasta Poznania”, 2003, Raptularz, s. 98-110.

 

error: Nie kopiuj, udostępnij! Dzięki!
Skip to content