Przyszpitalny cmentarz Świętego Krzyża; Stelmachy za Bramą Wrocławską

Kościół oraz szpital Świętego Krzyża | plac Świętokrzyski | leprozorium | trąd i dżuma w Poznaniu | plac Wiosny Ludów | Półwiejska

Fragment "Plan de Posen", ok. 1734 r. U dołu po lewej, kolorem czarnym oznaczono kompleks świątynno-szpitalny św. Łazarza z cmentarzem; kolorem żółtym wskazano szpital i cmentarz Świętego Krzyża; kolorem jasnoniebieskim wskazano kościół Wszystkich Świętych z Nowym Cmentarzem. Źródło: Staatsbibliothek zu Berlin.

Cmentarz założono na początku XV w., jako element założenia świątynno-szpitalnego, zlokalizowanego na dawnym przedmieściu Stelmachy za Bramą Wrocławską. W następnym stuleciu biskup Jan Lubrański podarował szpitalowi młyn wodny wraz z kilkoma domami opodal Bramy Wielkiej. Kompleks budynków szpitalnych uległ zniszczeniom podczas najazdu szwedzkiego w XVII w. Stan szpitala i świątyni pogarszały też częste w okresie nowożytnym powodzie. Z początkiem osiemnastego stulecia szpital rozwiązano; wówczas już w kościele Świętego Krzyża (odbudowanym i na nowo urządzonym w latach 40. XVIII w.) modlono się sporadycznie, głównie w dni odpustowe oraz w dniu Podwyższenia Krzyża Pańskiego. Niszczejącą świątynię rozebrano na początku XIX w.

Na otaczającym kościółek cmentarzu (jego relikty, wraz z gotyckim, kamienno-ceglanym murem, archeolodzy odkryli w roku 2004 w śladzie ul. Półwiejskiej), grzebano zapewne podopiecznych szpitala-leprozorium, tj. chorych na trąd oraz ubogich i zniedołężniałych mieszkańców Poznania.

Budynki założenia świątynno-szpitalnego zajmowały parcele przy wschodniej pierzei ul. Półwiejskiej (pod nr 2 – kościół otoczony cmentarzem; pod nr 3-4 – ogród, domy, łaźnia).
W okresie międzywojennym, o wezwaniu dawnego kościoła przypominała nowa nazwa tej części Poznania – pruskie „Petriplatz” zmieniono wówczas na polskie „plac Świętokrzyski”. Obecnie to plac Wiosny Ludów.

Oprac. Paweł Skrzypalik

PORÓWNAJ:

CMENTARZ PRZYSZPITALNY ŚWIĘTEGO DUCHA

CMENTARZ PRZYSZPITALNY ŚWIĘTEGO ŁAZARZA

CMENTARZE EPIDEMICZNE W POZNANIU | DŻUMA I CHOLERA

  1. „Kronika Miasta Poznania”, 2007, nr 3, Półwiejska i okolice.
  2. „Kronika Miasta Poznania”, 2007, nr 4, Szpitale.
  3. „Kronika Miasta Poznania”, 2018, nr 2, Plac Wiosny Ludów.
  4. Boras Z., Trzeciakowski L., W dawnym Poznaniu. Fakty i wydarzenia z dziejów miasta do r. 1918, Poznań 1974.
  5. Dzieje Poznania, t. 1, Dzieje Poznania do roku 1793, pod red. J. Topolskiego, tomy 1* i 1**, Warszawa-Poznań 1988.
  6. Góralski Z., Działalność charytatywna w Polsce przedrozbiorowej, Warszawa-Kraków 1973.
  7. Kępski Cz., Idea miłosierdzia a dobroczynność i opieka, Lublin 2002.
  8. Leś E. E., Zarys historii dobroczynności i filantropii w Polsce, Warszawa 2001.
  9. Łukaszewicz J., Obraz historyczno-statystyczny miasta Poznania w dawniejszych czasacht. 1 i 2, Poznań 1838. Dostęp: Polona.
  10. Łukaszewicz J., Krótki opis kościołów parochialnych, kościółków, kaplic, klasztorów, szkółek parochialnych, szpitali i innych zakładów dobroczynnych w dawnej dyecezyi poznańskiejt. 1, Poznań 1859. Dostęp: Polona.
  11. Sieciechowiczowa L., Życie codzienne w renesansowym Poznaniu 1518-1619, Warszawa 1974.
J. Łukaszewicz, "Krótki opis historyczny kościołów parochialnych...", t. I, Poznań 1858, s. 156-158 oraz 169-170. Dostęp: WBC.
Układ przestrzenny przed Bramą Wrocławską, wyrysowany w 1931 r. przez A. Brosiga, za: "Kronika Miasta Poznania", 1990, nr 3-4. Cmentarz najpewniej urządzono wokół świątyni (pod nr 2, wskazanej kolorem czerwonym). Ludzkie szczątki odnaleziono w śladzie ul. Półwiejskiej, w sąsiedztwie fundamentów starego muru.
"Postęp", 21.08.1891, nr 189, s. 2.
"Kurier Poznański", 28.08.1938, nr 390, s. 14.
Petriplatz (później plac Świętokrzyski, obecnie plac Wiosny Ludów) z nieistniejącym kalwińskim kościołem św. Piotra. Czerwona strzałka wskazuje kamienice przy ul. Półwiejskiej 2 (dalej, po tej samej stronie numer 3-4), zajmowane przez założenie świątynno-szpitalne Świętego Krzyża z XV w. Źródło: CYRYL_13_0_7_1_0117.
"Kurier Poznański", 04.09.1938, nr 402, s. 14.
error: Nie kopiuj, udostępnij! Dzięki!
Skip to content