Nowy cmentarz ewangelickiej parafii św. Pawła oraz cmentarz parafii św. Łukasza.

Obecnie: park im. ks. Gustawa Manitiusa w Poznaniu. Niem. St. Lukas-Friedhof, St. Pauli-Friedhof, Tannenbergfriedhof.

Od lewej - współistniejące przestrzennie cmentarze: św. Pawła i św. Łukasza ("cment. ewang."). Po prawej u góry - cmentarz żydowski przy ul. Głogowskiej. Fragment planu miasta Poznania z 1921-1923; źródło: CYRYL_12_2_2_252_0001.

Scalone przestrzennie cmentarze ewangelickich parafii: nowomiejskiej św. Pawła i jeżyckiej św. Łukasza, założono w latach 90. XIX w. Nekropolie powiększyły swój obszar dwukrotnie na początku XX w., sięgając obecnej ul. Taborowej. Parkowa aranżacja kwater – bogato obsadzonych zielenią, symetrycznie poprzecinanych alejami – nawiązywała do nowoczesnej idei miasta otwartego na walory krajobrazowe podmiejskich ogrodów.

W 1911 r. spoczęły tutaj doczesne szczątki diakonisy Johanny Bade, inicjatorki powstania trzech poznańskich szpitali. Podczas okupacji, na nekropoliach przy ul. Grunwaldzkiej (które ówczesne władze miasta traktowały jako „reprezentacyjne” miejsce pochówku) odbywały się uroczyste pogrzeby Niemców. Pochowano tu syna Gauleitera, trzynastoletniego Erhardta Greisera (zmarłego tragicznie w wypadku samochodowym pod Międzychodem), a także zabitych pod Kutnem volksdeutschów czy ofiary alianckiego nalotu na Poznań z kwietnia 1944 r. W tym samym roku odbył się pogrzeb ostatniego generalnego superintendenta Kościoła Ewangelicko-Unijnego w Polsce, ks. Paula Blaua. Natomiast po bitwie o Festung Posen w lutym 1945 r. tymczasowo pochowano tu również czerwonoarmistów, padłych w boju lub zmarłych z ran w poznańskich lazaretach.

W okresie powojennym zniwelowano nagrobki oraz usunięto wiele ozdobnych drzew i rzadkich krzewów. Przebudowując ciągi komunikacyjne przeprowadzono też częściowe ekshumacje, a także rozebrano kaplicę cmentarza św. Łukasza i dom grabarza. Na części terenu zajmowanego przez nekropolie założono Park Zwycięstwa, obecnie noszący imię zasłużonego duchownego, ks. Gustawa Manitiusa – organizatora polskich wspólnot ewangelickich w Wielkopolsce i na Pomorzu. Przetrwała neogotycka kaplica pogrzebowa cmentarza św. Pawła, obecnie użytkowana przez Ewangeliczny Zbór Reformowany w Poznaniu (niem. Evangelisch-Reformierte Freikirche) jako Stara Kaplica. Od 1968 r. jedną z pocmentarnych alej wieńczy pomnik dłuta Ryszarda Skupina, upamiętniający wiktorię grunwaldzką. Opodal powstała estrada oraz place zabaw. Fragmenty nagrobków, najprawdopodobniej z cmentarza św. Łukasza, odnaleziono na terenie ogródków działkowych, zajmujących południowe kwatery cmentarne.

Obecnie teren dawnych cmentarzy zajmują: park im. G. Manitiusa (który poznaniacy powszechnie nazywają „parkiem sztywnych”), Centrum Parafialne przy ul. Obozowej, należące do poznańskiej parafii Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w RP, budynki zajmowane przez Towarzystwo Sportowe Olimpia Poznań, komisariat policji oraz Rodzinne Ogródki Działkowe im. W. S. Reymonta (według trzeciego już pokolenia działkowców, powstałe po wojnie na niezagospodarowanych wcześniej nieużytkach).

Oprac. Paweł Skrzypalik

PORÓWNAJ:

STARY CMENTARZ ŚW. PAWŁA

  1. „Kronika Miasta Poznania”, 2011, nr 2, Grunwald.
  2. Architektura i urbanistyka Poznania w XX wieku, pod red. T. Jakimowicz, Poznań 2005.
  3. Bilder aus der Innern Mission im Posener Lande, Posen 1912.
  4. Brzezińska A. W., Fabiszak M., Cmentarz – Park – Podwórko. Poznańskie przestrzenie pamięci, Poznań 2017.
  5. Domasłowski J., Kościół Ewangelicko-Augsburski w Poznaniu i w Zachodniej Wielkopolsce w latach 1919-2005, Poznań 2005.
  6. Kiec O., Historia protestantyzmu w Poznaniu od XVI do XXI wieku, Poznań 2015.
  7. Kiec O., Protestantyzm w Poznańskiem 1815-1918, Warszawa 2001.
  8. Korduba P., Paradowska A., Na starym Grunwaldzie. Domy i ich mieszkańcy, Poznań 2012.
  9. Krzyślak B., Dawny kościół św. Pawła na Fredry, Poznań 2003.
  10. Krzyślak B., Kościół Najświętszego Zbawiciela w Poznaniu, seria: „Zabytki Poznania” Biblioteki „Kroniki Miasta Poznania”, Poznań 2017.
  11. Manitius A., Ks. Gustaw Manitius. Pastor ewangelicki, męczennik za wiarę i polskość, Toruń 2015.
  12. Przybylski A., Abisynia. Osiedle na poznańskim Grunwaldzie, Poznań 2017. 
  13. Skuratowicz J., Architektura Poznania 1890-1918, Poznań 1991.
  14. Stryjkowski K., Poznań ’45. Ostatni rok wojny i pierwszy rok odbudowy, Poznań 2013.
  15. Staemmler J., Wspomnienia poznańskiego pastora, przekład i opracowanie: O. Kiec, Poznań 2017.
  16. Szafran H., Miasto Poznań i okolica, Poznań 1959.
  17. Śmigielski K., Ewangelicki zakład djakonis w Poznaniu a organizacja szpitalnictwa polskiego, Poznań 1932.
Kompleks budynków szpitalnych należący do poznańskich diakonis, a nad nim zespół mieszkalny dla urzędników z 1929 r. W prawym dolnym rogu fotografii widoczne: kaplica oraz dom grabarza z remizą karawanu na cmentarzu św. Łukasza. Fragment zdjęcia lotniczego kpt. Szymańskiego z kwietnia 1931 r. ze zbiorów Muzeum Narodowego w Poznaniu, za: M. Mrugalska-Banaszak, "Przedwojenny Poznań. Najpiękniejsze fotografie", Warszawa 2014, s. 99.
Plan fragmentu Grunwaldu. Opisano na nim zamienione w 1952 r. na park Zwycięstwa cmentarze ewangelickie parafii św. Pawła i św. Łukasza. Źródło: CYRYL_15_0_8_1_0076.
Kościół św. Łukasza (obecnie parafia garnizonowa pw. Podwyższenia Krzyża Świętego). Źródło: festfyrtel.pl.
Dom grabarza na cmentarzu św. Łukasza. Fot. F. Maćkowiak, 1962 r. Ze zb. Muzeum Historii Miasta Poznania, za: H. Hałas-Rakowska, "Cmentarze gmin ewangelickich...", s. 142.
Kaplica cmentarna św. Łukasza. Fot. F. Maćkowiak, 1962 r. Ze zb. Muzeum Historii Miasta Poznania, za: H. Hałas-Rakowska, "Cmentarze gmin ewangelickich...", s. 142.
Kościół św. Pawła przy ul. Fredry w Poznaniu; przed 1939 r. Źródło: NAC, sygnatura: 1-U-5057.
Przekrój (po lewej) oraz rzut (po prawej) kaplicy cmentarnej św. Pawła; 1897 r. Ze zb. APP, za: H. Hałas-Rakowska, "Cmentarze gmin ewangelickich...", s. 146-147.
Dom grabarza na cmentarzu św. Pawła. Fot. F. Maćkowiak, 1962 r. Ze zb. Muzeum Historii Miasta Poznania, za: H. Hałas-Rakowska, "Cmentarze gmin ewangelickich...", s. 148.
Kaplica oraz brama prowadząca na cmentarz św. Pawła. Fot. F. Maćkowiak, 1962 r. Ze zb. Muzeum Historii Miasta Poznania, za: H. Hałas-Rakowska, "Cmentarze gmin ewangelickich...", s. 145.

Diakonissenanstalt. Szpital z zakładem diakonis; obecnie: Szpital Kliniczny im. Heliodora Święcickiego Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu ⤵️

Generalny superintendent Kościoła Ewangelicko-Unijnego w Prowincji Poznańskiej, Johannes Hesekiel dokonuje wmurowania kamienia węgielnego, inaugurując budowę szpitala z zakładem diakonis (obecnie: Szpital Kliniczny im. H. Święcickiego UM w Poznaniu); 27.06.1909 r. Na drugim planie widoczne dachy cmentarnych kaplic. Źródło: "Evangelisher Volkskalender auf das Jahr 1910", s. 97. Dostęp: WBC.
Ceremonia pogrzebowa Johanny Bade; czerwiec 1911 r. Kondukt odprowadza trumnę spod kościoła św. Pawła na nowy cmentarz przy ul. Grunwaldzkiej. Źródło: "Evangelisher Volkskalender auf das Jahr 1912", s. 81. Dostęp: WBC.
"Postęp", 29.07.1905, nr 171, s. 3. Dostęp: WBC.
Szpital Diakonisek; na pierwszym planie obecnie znajduje się rondo Nowaka-Jeziorańskiego. Po lewej widoczny dom grabarza wraz z przylegającą remizą karawanu na dawnym cmentarzu św. Łukasza; 04.11.1924. Źródło: CYRYL_93_0_1_6_0011.
"Kurier Poznański", 29.11.1936, nr 556, s. 7. Dostęp: WBC.
"Kurier Poznański", 06.12.1936, nr 568, s. 10. Dostęp: WBC.

Pogrzeb Folksdojczów, jesień 1939 r. ⤵️

Pogrzeb niemieckich ofiar alianckich nalotów bombowych, kwiecień 1944 r. ⤵️

(…) silną akcję rozpętano wokół pogrzebów ofiar nalotu. Niemieckie uroczystości żałobne odbyły się 13 kwietnia  [1944 r.] w godzinach przedpołudniowych na cmentarzu przy ul. Grunwaldzkiej. Zwyczajem przyjętym w Niemczech pogrzeb nosił charakter wojskowy. Trumny poległych, przyozdobione znakami runicznymi, zostały wystawione rzędem na widok publiczny i wartę honorową przy nich trzymali osobiście m.in. gauleiter „kraju Warty” Arthur Greiser i gen. art. Petzel (dowódca XXI okręgu wojskowego). Pompatyczne mowy i kondolencje złożone rodzinom przez Arthura Greisera, zamykały ten przykry i niechętnie widziany przez dygnitarzy hitlerowskich obrządek. Po czym już nie czekając na zasypanie mogił, władze i oddziały partyjne szybko opuściły cmentarz. Przyczyny tego pośpiechu stały się oczywiste w kilka minut później, gdy przez radio głoszono alarm lotniczy. Według relacji Gestapo „Uczestnicy pogrzebu, szczególnie młodzież szkolna, z wielkim przerażeniem zaczęli szukać schronienia w najbliżej stojących domach, skacząc przez groby i nie troszcząc się o jakikolwiek porządek”.

Źródło: M. Olszewski, Naloty bombowe zachodnich aliantów na Poznań w 1941 i 1944 roku, (część pierwsza), [w:] „Kronika Miasta Poznania”, 1967, nr 2, s. 32.

PORÓWNAJ:

  • M. Olszewski, Naloty bombowe zachodnich aliantów na Poznań w 1941 i 1944 roku, (część druga), [w:] „Kronika Miasta Poznania”, 1967, nr 3, s. 43-55.
  • B. Rudawski, Alianckie naloty na Poznań, [w:] [Dokumenty] „Z Archiwum Instytutu Zachodniego”, 2016, nr 2. Dostęp: iz.poznan.pl.
  • Sz. Mazur, Latające Fortece nad Poznaniem; Biuletyn Miejski: poznan.pl z dnia 09.04.2019 r.
"Ostdeutscher Beobachter", 14.04.1944, nr 103, s. 4. Dostęp: WBC.
Fot. za: A. Pleskaczyński, "Bezpowrotne straty osobowe Armii Czerwonej w walkach o Poznań w styczniu i lutym 1945 roku", (rozprawa doktorska), Poznań 2015, s. 158.

Nekrologia ⤵️

error: Nie kopiuj, udostępnij! Dzięki!
Skip to content