Wiejski cmentarz ewangelicki na Białej Górze; Chartowo (niem. Kardorf)

Fragment kolejnego wydania niemieckiej mapy topograficznej [Messtichblatt, 3667 (alt. 1997) Posen (Süd)] z roku 1890, unacześnionej w 1911 r. Kolorem jasnozielonym wskazano cmentarz ewangelicki. "Khf" oznacza "cmentarz" (od niem. Kirchhof). Żółtymi okręgami oznaczono okoliczne świątki (krzyże i kapliczki); za: igrek.amzp.pl.

Wiejski cmentarz ewangelicki założony na Białej Górze na początku XX w. dla osiedlonych w Chartowie kolonistów niemieckich. Wspólnota należała do poznańskiej, staromiejskiej parafii świętokrzyskiej. Planów utworzenia odrębnej parafii ewangelickiej dla Chartowa (niem. Kardorf) i Kobylepola nie zrealizowano.
W 1939 r. cmentarz uznano za bardzo zaniedbany; zdecydowano się na odnowienie ogrodzenia oraz ustawienie nowego krzyża. Po II wojnie światowej popadł w zapomnienie.
Obecnie jest to zalesiony teren opodal Polany Harcerskiej, na którym działa popularny park linowy, sąsiadujący z ruinami gospodarstwa Mielochów. W terenie brak widocznych naziemnych atrybutów cmentarza. Mieszkańcy pamiętają jednak elementy nagrobków, istniejące jeszcze na początku lat 90. XX w.

Poświęcone historii tego cmentarza hasło na Wikipedii powiela błędne informacje, w przypisach przywołując niewiarygodne merytorycznie opracowania.

Oprac. Paweł Skrzypalik. 
Konsultacja: Agnieszka i Jarek (Żegrze – Historia i Współczesność) oraz Kuba Ger. 
Tekst poprawiony i uzupełniony. Pierwotna jego wersja ukazała się na stronie cmentarze-poznania.pl.

PORÓWNAJ:

STARE CMENTARZE PARAFIALNE NA KOMANDORII (przy ul. Świętojańskiej).

NOWE CMENTARZE PARAFIALNE NA MALCIE (przy ul. Krańcowej i Wileńskiej).

  1. „Kronika Miasta Poznania”, 2001, nr 3, Rataje i Żegrze.
  2. „Kronika Miasta Poznania”, 2010, nr 4, Od Komandorii do Antoninka.
  3. Anioła S., Bogucki J., Formanowski M., Kopiec Wolności w Poznaniu jako symbol niepodległości, Warszawa-Poznań 1992.
  4. Architektura i urbanistyka Poznania XX wieku, pod red. T. Jakimowicz, Poznań 2005.
  5. Chojnacki M., Żegrze dawniej i dziś, Poznań 2019, maszynopis.
  6. Goszczyńska J., Majątki wielkopolskie. Miasto Poznań, seria „Dawne budownictwo folwarczne”, t. VIII, Szreniawa 2004.
  7. Jakóbczyk W., Kolonizatorzy i hakatyści, Poznań 1989.
  8. Jakóbczyk W., Pruska Komisja Osadnicza 1886-1919, Poznań 1976.
  9. Kiec O., Historia protestantyzmu w Poznaniu od XVI do XXI wieku, Poznań 2015.
  10. Kiec O., Protestantyzm w Poznańskiem 1815-1918, Warszawa 2001.
  11. Kroma R., Sosiński J., Poznański węzeł kolejowy wczoraj i dziś, Poznań 2008.
  12. Lissowski M., Harcerstwo poznańskie w pierwszem dziesięcioleciu, Poznań 1924, dostęp: POLONA.
  13. Staemmler J., Wspomnienia poznańskiego pastora, przekład i opracowanie O. Kiec, Poznań 2017.
  14. Szafran H., Miasto Poznań i okolica, Poznań 1959.
  15. Wilkaniec A., Stan zachowania i trwałość historycznych układów przestrzennych dawnych wsi i majątków w strukturze Poznania, Poznań 2018.
Dolina Świętojańska; jezioro w budowie. Cmentarz ewangelicki wskazano kolorem jasnozielonym. Zdjęcie za: Poznańska Lokalna Organizacja Turystyczna via lepszypoznan.pl.
Panorama dawnej wsi i folwarku Chartowo; lata 70. XX w. Zdjęcie zorientowane na północny-wschód. Po lewej: widoczny komin gospodarstwa Mielochów; w centrum: Dom Nauczyciela. Kolaż zdjęć ze zb. Kuby Ger/kubagerdotcom.wordpress.com.
Panorama Chartowa. Zdjęcie zorientowane na północ. Pomiędzy kominami - po lewej: Fabryki Papieru Malta; po prawej: gospodarstwa Mielochów - do lat 70. XX w. zachowały się relikty pruskiego "Kardorf", dawnego "centrum portestantyzmu i niemczyzny"... Zdjęcie ze zb. Kuby Ger/kubagerdotcom.wordpress.com.
Panorama pogranicza Malty i Chartowa; lata 70. XX w. Zdjęcie zorientowane na północny-zachód. W centrum widoczny komin Fabryki Papieru Malta; po prawej: zabudowa przy ul. Hobolskiej i Inflanckiej. Kolaż zdjęć ze zb. Kuby Ger/kubagerdotcom.wordpress.com.

W połowie XIX wieku podpoznańską wieś Chartowo opisywano jako dominium szlacheckie, będące własnością Chełmickich, a następnie Kęszyckich. Wcześniej, ta wielokrotnie pustoszejąca wieś należała do poznańskiej kapituły katedralnej. Większość mieszkańców do końca XIX stulecia stanowili polscy katolicy (było ich 100; ewangelików – 7). Ich życie toczyło się przede wszystkim wokół dwóch folwarków: chartowskiego i maltańskiego oraz tamtejszej karczmy. Od kilkuset lat duchowe potrzeby rolników i rzemieślników zamieszkujących prawobrzeżne osady: Rataje, Żegrze i Chartowo, zaspokajała rzymskokatolicka parafia świętojańska na Komandorii. Protestanci należeli do najstarszej wspólnoty luterańskiej w Poznaniu – rozległej terytorialnie parafii Świętego Krzyża z kościołem przy ul. Grobla.

Uruchomienie w 1902 r. regularnych połączeń* na trasie Średzkiej Kolei Powiatowej (z Głównej przez Maltę na Kobylepole), umożliwiło rozpoczęcie kilku znaczących inwestycji w dolinie Cybiny. W następnych latach powstały fabryki i mniejsze przedsiębiorstwa (połączone bocznicami z główną trasą kolejową), które jeszcze po II wojnie światowej nadawały przemysłowy charakter okolicom Szosy Warszawskiej, Komandorii, Doliny Świętojańskiej i Malty.

Na skutek polityki prowadzonej przez Królewską Komisję Osadniczą, na początku XX wieku liczba ewangelików w Chartowie wzrosła. Wiosną 1904 r. „Kolonizacya” zakupiła majątek ziemski o powierzchni ok. 700 mórg od Niemca Hermana Richtera, który od połowy lat 80. XIX w. był właścicielem Chartowa i Malty. Obszar wsi rozparcelowano pomiędzy przybyłych na miejsce osadników niemieckich – robotników mających zastąpić Polaków przy produkcji „prowiantów wojskowych”. W kwietniu 1906 r. „Postęp” ogłaszał, iż „najwyższym rozkazem” zmieniono nazwę Chartowa w powiecie Posen-Ost na „Kardorf”. Z rządowych funduszy kolonizacyjnych wybudowano kilkanaście domów dla osadników, szkołę ewangelicką, a także założono cmentarz w lasach nieodległej Białej Góry. Zamierzano z podmiejskiej wsi uczynić „centrum protestantyzmu i niemczyzny”. 

* Budowę odcinka Kobylepole – Główna rozpoczęto już w 1898 r. Natomiast w 1903 r. otwarto ponad pięciokilometrowy odcinek Malta – Starołęka.

PORÓWNAJ:

Niepowodzenia kolonizacyi z pod Poznania; "Postęp", 22.12.1905, nr 291, s. 1. Dostęp: WBC.
"Postęp", 04.05.1904, nr 102, s. 2. Dostęp: WBC.
"Postęp", 30.09.1906, nr 223, s. 2. Dostęp: WBC.
"Postęp", 01.02.1906, nr 25, s. 1. Dostęp: WBC.

We wrześniu 1913 r. krakowski „Czas” donosił, iż we wsi Kardorf odbyła się staraniem Ostmarkenvereinu wielka zabawa – raczej „demonstracya” – hakatystyczna, dla której pretekstem była 43. rocznica bitwy pod Sedanem. W „zabawie” wzięło udział 8 tys. osób; były patriotyczne wiersze i przemowy akademików (m.in. prof. Johannesa Burcharda, prawnika z Akademii Królewskiej). Nawoływano w nich do „jedności i zgody niemieckiej”. Wysłano również telegram do żyjącego jeszcze ojca hakatyzmu, majora Tiedemanna.

Początkowo rozważano włączenie tego robotniczego osiedla do ewangelickiej parafii w Starołęce lub do planowanej dopiero parafii w Głównej. Chartowianie mieli jednak większe ambicje – u progu Wielkiej Wojny wystosowali pismo do ówczesnego superintendenta anonsując palącą potrzebę wybudowania kościoła (lub przynajmniej kaplicy) dla rozrastającej się wspólnoty. Sołtys Chartowa, podpierając się autorytetem swego zastępcy, szanowanego mieszkańca wsi, wybitnego niemieckiego bakteriologa, profesora Ericha Wernicke (1859-1928), argumentował, iż mieszkańcy Kardorf są pod nieustanną presją polsko-katolickiego żywiołu z Rataj i Żegrza. Znaczącym zagrożeniem dla obyczajności i pobożności osadników były pensjonariuszki zakładu dla „upadłych dziewcząt”, prowadzonego w Chartowie przez diakonisy.
W oficjalnej odpowiedzi nie odrzucono pomysłu utworzenia w przyszłości nowej parafii ewangelickiej dla Chartowa, Żegrza, Komandorii i Kobylepola, której zaczątkiem mogłaby być stacja kaznodziejska pod nadzorem pastorów parafii świętokrzyskiej. Jednocześnie Konsystorz Królewski zbył postulat rychłego sfinansowania budowy kaplicy, czy choćby budynku, który poza nabożeństwami mógłby służyć jako restauracja czy sala spotkań Związku Kombatantów (niem. Kriegerverein). Pomysł urządzania ogólnodostępnych nabożeństw w lasach w dolinie Cybiny (wzorem Puszczykowa) uznano za bezcelowy i nieskuteczny. Mimo względnej przychylności Konsystorza i superintendenta planów nie udało się zrealizować; „ewangelickie” Kardorf pozostało przy poznańskiej parafii świętokrzyskiej.

PORÓWNAJ:

Rodzina Wernicke w roku 1910. Do pierworodnego syna Heinricha i córki Charlotte, w Kardorf dołączyło czworo rodzeństwa: Friedrich-Karl, Johanna, Hans-Günther i Ursula. Zdjęcie za: E. Schulte, A. Grzybowski, "Erich Wernicke...", s. 80.
"Czas", 02.09.1913, nr 404, s. 2. Dostęp: WBC.

Koniec roku 1918 przyniósł wolność Polakom, zarazem gwałtownie zmieniając perspektywy dalszego rozwoju wszystkich poznańskich wspólnot ewangelickich. W czerwcu 1919 r. Komisariat NRL przywrócił polską nazwę wsi. Główny Urząd Ziemski zatwierdził też w 1923 r. nową „strefę interesów miasta”, obejmującą Chartowo (por. koncepcję tzw. Wielkiego Poznania). Był to plan, zakładający włączenie kolejnych wsi w granice miasta. Brak akceptacji Warszawy dla ambitnych zamierzeń endeckiego magistratu spowodował, iż nie udało się ich zrealizować do wybuchu II wojny światowej.

W latach 20. XX wieku w Chartowie osiedlono uczestników powstań śląskich (gospodarstwo otrzymał tu Wojciech Korfanty) oraz reemigrantów z Ameryki. W dobie ekonomicznego kryzysu propagowano pośród nich uprawę drzew morwowych, na których rozwijać się miały jedwabniki („Kto zasadza jedno drzewko morwowe, ten dorzuca garść złota do krajowego skarbca”, pisał o rodzimym jedwabnictwie Henryk Sienkiewicz…). Część swojej nowo wybudowanej posiadłości, na dom sanatoryjny dla młodych pacjentów przeznaczył prof. Ireneusz Wierzejewski. W blisko 50 budynkach mieszkalnych żyło 183 katolików i 111 ewangelików. Co ciekawe, z łącznej liczby 294 osiedlonych, 197 określiło swoją narodowość jako polską, a 97 – jako niemiecką. Z kombinacji tych danych wynika zatem, iż 14 ewangelików z Chartowa uznawało się za Polaków. 

W kontraście do niedawnych planów zupełnego zniemczenia Chartowa, wysiłkiem społeczeństwa oraz dzięki datkom zgromadzonym przy pomocy poznańskiego Kościoła, w latach 1919-1922 usypano nieopodal żwirówki kobylepolskiej Kopiec Wolności, demonstrując społeczny solidaryzm. Uczczono tym samym zwycięskie powstanie wielkopolskie. W obywatelstwie Poznania wzmagały się w tym czasie nastroje narodowo-katolickie, antysanacyjne. Dolina Cybiny – od dawna lubiane miejsce rekreacji – jeszcze przed odzyskaniem niepodległości stała się areną patriotycznych widowisk, zbiórek sokolich, ćwiczeń i ognisk, z dala od czujnego oka pruskiego żandarma. Na pobliskiej Polanie Harcerzy (zwanej też „Zieloną Harcówką”) swoje umiejętności doskonalili skauci (w tym słynna „Śródecka Dwójka”, 2 PDH im. Kazimierza Wielkiego). Odbył się tu Zlot X-lecia Harcerstwa Wielkopolskiego w 1923 roku oraz Zlot Jubileuszowy Harcerzy Poznańskich w roku 1937, uwieńczony uroczystym odsłonięciem pomnika upamiętniającego skautów wielkopolskich, poległych w walce o niepodległość w latach 1918-1920. Aktywne było też lokalne koło Stronnictwa Narodowego; jego członkowie regularnie spotykali się u Kaniewskich w Żegrzu. 

PORÓWNAJ:

"Młoda Polka", lipiec 1927, nr 7, s. 131.
Profesor Ireneusz Wierzejewski z rodziną i współpracownikami w posiadłości w Chartowie – uroczystość wieszania wieńca na zakończenie pierwszego etapu budowy domu; 1925 r. Źródło: M. Wierusz-Kozłowska/Depozyt Muzeum Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu, sygnatura: CYRYL_61_13_11_MK205_0001.
Szklarnie w posiadłości I. Wierzejewskiego w Chartowie, w głębi budynek przeznaczony na letnie, rehabilitacyjne pobyty dzieci z Zakładu Ortopedycznego im. B. S. Gąsiorowskiego; 1925-1929 r. Źródło: M. Wierusz-Kozłowska/Depozyt Muzeum Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu, sygnatura: CYRYL_61_13_11_MK206_0001.

Sokoli, skauci i harcerze na Malcie ⤵️

Poznańscy harcerze na maltańskiej polanie; 1923 rok. Za: M. Lissowski, "Harcerstwo poznańskie...", s. 73 i nast. Dostęp: Polona.
Po lewej - niezrealizowany projekt pomnika harcerzy autorstwa Wawrzyńca Kaima. Za: "Ilustracja Poznańska i Nowiny Sportowe", 1931, nr 47, s. 2; dostęp: WBC.
Obóz 2 PDH na Zlocie Jubileuszowym Harcerstwa Poznańskiego, Malta 1937 (nr 1). 2 PDH na Zlocie Jubileuszowym Harcerstwa Poznańskiego - drużynie ze Śródki przypadł zaszczyt niesienia historycznego Sztandaru Pierwszych Skautów Poznańskich (nr 2). Za: „85 rocznica 2 PDH", Poznań 1998 via www.historia.nowemiasto.zhp.wlkp.pl.
Zlot Chorągwi Wielkopolskiej z okazji 25-lecia istnienia w Malcie na zdjęciach ze zbiorów NAC; maj 1937 r. Odsłonięcie pomnika poległych w walkach o niepodległość harcerzy Chorągwi Wielkopolskiej. Przewodniczący Zarządu Okręgu Wielkopolskiego ZHP senator Bernard Chrzanowski dokonuje odsłonięcia pomnika.

Nie dziwią zatem plany wpisania tych terenów w krystalizującą się w głowach architektów i urbanistów koncepcję miejskich klinów zieleni. Istotnym akcentem architektonicznym klina wschodniego („cybińskiego”) miał być imponujący rozmachem Park Narodowy na Malcie. Jednak bezmiar ambicji owocował bombastycznymi, zmieniającymi się w detalach projektami aren, promenad, stawów, boisk i strzelnic. W zderzeniu z międzywojenną rzeczywistością ekonomiczną i skutkami kryzysu gospodarczego, rezultat mógł być tylko jeden… Powrót do koncepcji zielonych płuc prawobrzeżnego Poznania możliwy będzie dopiero po II wojnie światowej. Tymczasem, bujna szata roślinna zmarniała, a ciekawy przyrodniczo i atrakcyjny turystycznie obszar doliny uległ degradacji. Władysław Czarnecki pisał wprost o zaniedbaniach i miernej opiece; nie poszanowano nawet cmentarzyka, położonego wśród lasu – puentował. 

Wiosną 1939 r., staraniem poznańskich ewangelików, nieliczne groby udało się zabezpieczyć – cmentarz ogrodzono, a na jego terenie ustawiono krzyż z napisem: „Selig sind die Toten, die in dem Herrn sterben” (Apok 14;13, Błogosławieni są odtąd umarli, którzy w Panu umierają).

PORÓWNAJ:

Uczniowie i nauczyciele Krajowego Zakładu dla Głuchoniemych w Poznaniu w czasie wycieczki na Maltę; 30.05.1931 r. Ze zbiorów Ośrodka Szkolno-Wychowawczego dla Dzieci Niesłyszących im. Józefa Sikorskiego w Poznaniu. Źródło: CYRYL_17_0_17_1_0080.
W. Czarnecki, T. Płończak, "Lasy miejskie w planie zabudowania Poznania", [w:] "Więcej lasów Poznaniowi!", Poznań 1936, s. 18. Dostęp: K-PBC.

Park Narodowy (Wschodni) w dolinie Cybiny ⤵️

Uproszczony projekt Parku Wschodniego w dolinie Cybiny z 1932 roku. Kolorem niebieskim wskazano cmentarz ewangelicki; czerwoną cyfrą 1 - stare cmentarze parafialne na Komandorii; czerwoną cyfrą 2 - nowe cmentarze parafialne na Malcie. Dyrekcja Ogrodów Miejskich, ze zb. APP za: M. Chojnacka, A. Wilkaniec, "Walory krajobrazowe...", s. 4.
Cegiełka "na budowę boiska" przy kompleksie, którego powstanie wiązało się z planami założenia tzw. Parku Narodowego na Malcie. Jasnozielona strzałka wskazuje cmentarz ewangelicki; lata 30. XX w. Wyd. Drukarnia św. Wojciecha w Poznaniu. Dostęp: WBC.
Projekt Parku Narodowego na Malcie z 1919 roku, autorstwa Adama Ballenstaedta. Ze zb. APP za: M. Chojnacka, A. Wilkaniec, "Walory krajobrazowe...", s. 3.
Projekt Parku Narodowego na Malcie z 1932 roku. Dyrekcja Ogrodów Miejskich, ze zb. APP za: M. Chojnacka, A. Wilkaniec, "Walory krajobrazowe...", s. 6.

Kopiec Wolności na Malcie ⤵️

Obchody uroczystości 3. Maja w Poznaniu; pochód na Maltę uwieczniony przez Kazimierza Gregera. Dostęp: WBC.
Uroczystość wmurowania kamienia węgielnego pod Kopiec Wolności na Malcie w Poznaniu 3 maja 1919 roku. Źródło: Wielkopolska Kolekcja Ikonograficzna, BU w Poznaniu via wieki.amu.edu.pl; sygnatura: Wid-III-0078.
Zjazd Korpusu Oficerów Armii Wojska Polskiego; przemawia plut. Czyż. Poznań, Malta, Kopiec Wolności, październik 1919 r. Źródło: Katalog zbiorów artystycznych i naukowych Polskiej Akademii Umiejętności via pauart.pl; nr inwentarza: AN.KIII.155.1226.
Sypanie Kopca Wolności na Malcie, początek lat dwudziestych. Kopiec został zniszczony przez Niemców w czasie okupacji. Fot. NN, zbiory Ośrodka KARTA, udostępnił Marian Piotrowski, sygnatura: OK_001708.
Kopiec Wolności; za fotopolska.eu.

Niemcy przyłączyli Chartowo do Poznania w 1940 r., wszelako wiejski charakter wschodnie rubieże miasta utrzymały do przełomu lat 60. i 70. XX w., kiedy rozpoczęto budowę prawobrzeżnych osiedli z wielkiej płyty. Wówczas dawne podmiejskie osady: Chartowo, Żegrze i Rataje zatraciły swoją historyczną tożsamość i podkreślaną dotąd terytorialną odrębność. Poznaniacy zbiorczo zaczęli nazywać je „osiedlami ratajskimi”. Na planach kreślonych przez architektów i urbanistów stały się niewiele mówiącymi o ich dziejach Dolnym i Górnym Tarasem Rataj, co zwiastowało rychły „wielkomiejski awans”. Tętniąca życiem Dolina Świętojańska – miejsce rozrywek i patriotycznych uniesień, to obecnie lubiane przez poznaniaków Jezioro Maltańskie. Po wiejskim, ewangelickim cmentarzyku na Białej Górze nie ma dziś śladu; został zlikwidowany po wojnie, zapewne tylko w warstwie naziemnej*. W ruinie stoi opodal gospodarstwo Mielochów. Ku upadkowi chyli się konsekwentnie dewastowane, zabytkowe mauzoleum tej rodziny. W ich sąsiedztwie sporą popularnością cieszy się zawieszony pośród drzew (ponad dawnym cmentarzem) park linowy. Pociechą niech będą niedawne rewaloryzacje: Kopca Wolności i harcerskiego pomnika oraz stworzenie szlaku turystycznego w dolinie Cybiny.
O ewangelikach ze wsi Kardorf niewielu dziś pamięta…

* Ewangelicki cmentarz „na Malcie w obrębie parku” wymieniony został – pośród wielu innych nekropolii (chrześcijańskich i żydowskich) przeznaczonych do natychmiastowego zamknięcia i likwidacji – w oficjalnej korespondencji Poznańskiego Urzędu Wojewódzkiego, Zarządu Miejskiego oraz Ministra Zdrowia z jesieni 1947 r., przechowywanej i udostępnianej przez APP; por. Ł. Jastrząb, Likwidacje cmentarzy rzymskokatolickich w Poznaniu po 1945 roku, Poznań 2012, s. 15-16 oraz przypisy tamże.

PORÓWNAJ:

Malta, Biała Góra i Chartowo po II wojnie światowej... ⤵️

Fragment niemieckiej mapy topograficznej z okresu międzywojennego (jak wyżej) z opisanym układem przestrzennym Chartowa. Oznaczono wieś i folwark Chartowo, karczmę i folwark Malta, zabudowę mieszkalną z początku XX wieku. Kolorem czerwonym wskazano pomnik harcerzy (?) w pierwotnym położeniu - opodal Kopca Wolności; kolorem jasnozielonym - cmentarz ewangelicki na Białej Górze.
Zabudowa siedliskowa z pierwszej dekady XX w., przeznaczona dla osadników sprowadzonych do Chartowa przez Komisję Kolonizacyjną po podziale majątku. Parcele ciągnęły się wzdłuż ul. Chartowskiej i Rogackiej. Zdjęcie z lat 70. XX w. (wykonane z komina Fabryki Papieru Malta) ze zb. Kuby Ger/kubagerdotcom.wordpress.com.
Siedliska powstałe w wyniku parcelacji majątku na początku XX w. Ponad stuletnie budynki zostały wyburzone w połowie drugiej dekady XXI w. Fot. Google.
Domy przy ul. Inflanckiej i Hobolskiej (niektóre wybudowano w latach 30.) oraz tor ŚKP prowadzący w stronę Starołęki przez Żegrze i Obrzycę. Zdjęcia z lat 70. XX w. ze zb. Kuby Ger/kubagerdotcom.wordpress.com.
Do zakrętu - ul. Inflancka; za nim - ul. Welecka (ob. Radziejewskiego). Widok w stronę dzisiejszego os. Lecha; zdjęcie wykonano z komina fabryki papieru (ob. Malta-Decor). Tor ŚKP prowadzi w stronę Starołęki przez przystanki Żegrze i Obrzyca. Zdjęcia ze zb. Kuby Ger/kubagerdotcom.wordpress.com.
error: Nie kopiuj, udostępnij! Dzięki!
Skip to content