Junikowo: Kwatera i Kolumbarium Powstańców Wielkopolskich 1918-1919

Część pola grzebalnego nr 3 z grobami uczestników powstania wielkopolskiego 1918-1919 wraz z kolumbarium.
Na obszarze cmentarza junikowskiego zidentyfikowano dotąd ponad 3000 pochówków weteranów powstania wielkopolskiego 1918-1919.

Kwatery z grobami uczestników powstania wielkopolskiego 1918-1919, wydzielono w latach 80. XX wieku w obrębie starszej, południowej części Cmentarza Komunalnego nr 2 na Junikowie w Poznaniu. Należy jednak podkreślić, iż weterani – tj. uczestnicy powstania, zmarli po jego zakończeniu* – spoczywają na obszarze całego cmentarza junikowskiego. Większość tych mogił, to obecnie pochówki rodzinne, wielopokoleniowe. Stwierdzono, iż pewna ich ilość (ok. 200 na ponad 3 tys. dotąd zidentyfikowanych) nie posiada faktycznych opiekunów. Nagrobki ulegają degradacji pod wpływem czynników naturalnych. Zarządca cmentarza zwraca też uwagę na brak kontaktu z dysponentami grobów (rodzinami), co przekłada się na rosnące zaległości w prolongatach terminu ważności miejsca pochówku. Administrująca obecnie cmentarzami komunalnymi jednostka Urzędu Miasta Poznania – od 2017 r. są to Usługi Komunalne – świadomie unika likwidowania grobów weteranów, powołując się na zapisy Ustawy z dnia 22 listopada 2018 r. o grobach weteranów walk o wolność i niepodległość Polski.

Aleje prowadzące do grobów powstańczych oznaczono blokami kamiennymi z napisem: „Kwatera Powstańców Wielkopolskich 1918-1919” oraz masztami z flagami z wizerunkiem orła Wojsk Wielkopolskich. Wiosną 1988 r. prezydent Poznania Andrzej Wituski dokonał uroczystego odsłonięcia obelisku z piaskowca, posadowionego w centralnym miejscu opisywanego pola grzebalnego. Pomnik zaprojektował artysta-plastyk Jerzy Nowakowski; orła osadzonego na obelisku wykonano w cenionym Zakładzie Odlewniczym Saturnina Skubiszyńskiego według projektu Stanisława Mystka. Obróbkę kamienia wykonał Zakład H. Grysia.

Na przełomie pierwszej i drugiej dekady XXI wieku w lokalnych mediach pojawiły się doniesienia o zamiarze likwidacji nieopłaconych grobów na cmentarzach komunalnych (Miłostowo i Junikowo). Pośród pochówków wytypowanych przez Spółdzielnię Pracy Universum – ówczesnego zarządcę obu miejskich nekropolii – znalazły się również groby weteranów powstania wielkopolskiego 1918-1919. Wzbudziło to powszechne oburzenie i protesty; zareagował Urząd Miasta Poznania. Dzięki skutecznej presji odstąpiono wówczas od usuwania grobów weteranów. Universum częściowo opłaciła zaległości w prolongatach, deklarując współpracę w tym obszarze z Miastem**Z udziałem m.in. wiceprezydenta Poznania Macieja Frankiewicza, przedstawicieli Towarzystwa Pamięci Powstania Wielkopolskiego 1918-1919 oraz ówczesnego Wielkopolskiego Muzeum Walk Niepodległościowych i Universum powzięto decyzję, aby nagrobki uczestników powstania wielkopolskiego wzbogacić o charakterystyczne elementy. Są to niewielkie granitowe tabliczki*** z nazwiskiem zmarłego weterana oraz z wizerunkiem orła Wojsk Wielkopolskich lub Wielkopolskiego Krzyża Powstańczego i napisem „Powstaniec Wielkopolski 1918-1919”. Zostały one sfinansowane przez Urząd Miasta Poznania w formie dotacji dla Muzeum Powstania Wielkopolskiego 1918-1919. Tabliczki wydawano na wniosek rodzin, po potwierdzeniu uczestnictwa zmarłego w powstaniu z lat 1918-1919 przez Muzeum (dodatkowym warunkiem było opłacenie prolongaty grobu). Niekiedy rodziny montują podobne tabliczki we własnym zakresie, korzystając z różnych wzorów i bez uprzedniej weryfikacji uczestnictwa zmarłego w powstaniu. Uznać należy to za zjawisko niepożądane.

W setną rocznicę grudniowej insurekcji (2018 r.) przy grobach pojawiły się charakterystyczne proporce, sfinansowane przez Urząd Miasta Poznania. Dzięki współpracy miejskich urzędników, pracowników Instytutu Pamięci Narodowej, członków Towarzystwa Pamięci Powstania Wielkopolskiego 1918-1919 oraz żołnierzy 12 Wielkopolskiej Brygady Obrony Terytorialnej im. gen. Stanisława Taczaka na ponad 5 tys. grobów powstańczych pojawiły się znicze. Wcześniej, ze środków Urzędu Miasta Poznania wykonano konserwację obelisku oraz kolumbarium powstańczego.

W latach 2014-2016 Urząd Miasta Poznania wraz z Towarzystwem Pamięci Powstania Wielkopolskiego 1918-1919 doprowadził do ekshumacji grobów pozbawionych opieki i przeniesienia podjętych wówczas szczątków weteranów i ich rodzin do kolumbarium. Akcję wznowiono w roku 2023; tym razem – obok strony społecznej – współorganizatorem przedsięwzięcia jest poznański oddział Instytutu Pamięci Narodowej (por. niżej).

_____________

Innymi słowy: nie są to tzw. straty bojowe, tym samym pochówki te nie kwalifikują się do objęcia statusem grobownictwa wojennego w myśl zapisów Ustawy z dnia 28 marca 1933 r. o grobach i cmentarzach wojennych.

** K. Fertsch, Nikt nie płaci, to zlikwidują. Nawet groby powstańców; poznan.naszemiasto.pl z dnia 19.08.2010 r.; K. Fertsch, BOK, EMA, KS, Groby powstańców nie zostaną zlikwidowane; gloswielkopolski.pl z dnia 03.10.2010 r.; M. Idczak, Sponsorzy mają zadbać o groby Powstańców Wielkopolskich; gloswielkopolski.pl z dnia 18.11.2013 r.

*** RoninPn, Jak upamiętnić powstańca?; poznan.naszemiasto.pl z dnia 02.04.2010 r.; K. Fertsch, Ustawią pamiątkowe tabliczki przy grobach powstańców; gloswielkopolski.pl z dnia 04.11.2010 r.; B. Dąbkowski, Powstanie Wielkopolskie: Tysiące mogił powstańców czeka na tabliczki; gloswielkopolski.pl z dnia 27.12.2016 r.; G. Okoński, Terytorialsi odwiedzają ze zniczami groby powstańców wielkopolskich; gloswielkopolski.pl z dnia 07.01.2019 r.

Oprac. Paweł Skrzypalik
Podziękowania za przekazane materiały oraz informacje zechce przyjąć p. Rafał Ratajczak, główny specjalista ds. pamięci historycznej, Wydział Kultury UMP.

PORÓWNAJ:

KONTAKT Z ADMINISTRATOREM CMENTARZA

NECROPOLIS: WYSZUKIWARKA CMENTARNA

Groby Powstańców Wielkopolskich 1918-1919 na poznańskich cmentarzach | EWIDENCJA Wydziału Kultury Urzędu Miasta Poznania

EKSHUMACJE I PRZENOSINY SZCZĄTKÓW POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH DO KOLUMBARIUM W LATACH 2014-2016

W roku 2014, w ramach obchodów towarzyszących 96. rocznicy wybuchu powstania wielkopolskiego dokonano ponownego pochówku powstańców wielkopolskich z rodzinami w specjalnie przygotowanym na tę okoliczność kolumbarium. Szczątki podjęto z grobów nieopłaconych, pozbawionych faktycznej opieki. Do inicjatorów akcji należało Towarzystwo Pamięci Powstania Wielkopolskiego 1918-1919, działające w porozumieniu z ówczesnym Wydziałem Kultury i Dziedzictwa Urzędu Miasta Poznania.
O potrzebie powstania kolumbarium powstańczego na Junikowie zakomunikowano już w 2011* r. Miasto zdecydowało się na jego sfinansowanie w roku 2013. Założono wówczas, iż w dwóch niszach znajdzie się miejsce na 80 urn (przy czym przewidziano możliwość szybkiej rozbudowy o kolejną niszę, mieszczącą 40 urn…).

W latach 2015 oraz 2016 również odbyły się uroczystości o takim samym charakterze. W sumie z grobów nieopłaconych i pozbawionych opieki, w drugiej dekadzie XXI wieku przeniesiono 13 weteranów powstania wielkopolskiego 1918-1919 wraz z ich rodzinami**. Z ramienia Urzędu Miasta Poznania proces ten koordynował Rafał Ratajczak (ob. Wydział Kultury UMP). Stronę społeczną reprezentowało Towarzystwo Pamięci Powstania Wielkopolskiego 1918-1919. Czynności związane z ekshumacjami i powtórnym pochówkiem w kolumbarium na zlecenie Miasta realizowała Spółdzielnia Pracy Universum.

_____________

* Powstańcy wielkopolscy w kolumbarium; radiopoznan.fm z dnia 07.12.2011 r.

** W okresie 2014-2016 do kolumbarium na Junikowie przeniesiono 26 osób.

PORÓWNAJ:

27 grudnia 2014 roku [fot. za epoznan.pl]
30 grudnia 2015 roku [fot. za UMP]
21 grudnia 2016 roku [fot. za UMP & poznan.wyborcza.pl]
DZIAŁANIA STRONY SPOŁECZNEJ | POROZUMIENIE POMIĘDZY MIASTEM A IPN

Setna rocznica wybuchu powstania wielkopolskiego (2018 r.) oraz ustanowienie Narodowego Dnia Zwycięskiego Powstania Wielkopolskiego (2021 r.) nie przyniosły oczekiwanej zmiany w instytucjonalnej polityce pamięci o zmarłych uczestnikach insurekcji, pochowanych w Poznaniu. W kolejnych latach okazją do manifestacji patriotycznych pozostały przede wszystkim uroczystości organizowane przez Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego w ramach oficjalnych obchodów rocznicowych. Na grobach weteranów pojawiły się proporce oraz odpowiednio oznakowane znicze ufundowane przez Miasto. Zidentyfikowane dotąd pochówki wskazywała miejska wyszukiwarka cmentarna. Oddział Wielkopolskiego Muzeum Niepodległości nadal wydawał granitowe tabliczki, montowane przy nagrobkach. Zarzucono jednak prowadzoną w latach 2014-2016 akcję przenoszenia szczątków weteranów do kolumbarium na Junikowie – Urząd Miasta Poznania zdecydował o przeznaczeniu środków na inny cel z obszaru pamięci historycznej.

Wejście w życie Ustawy z dnia 22 listopada 2018 r. o grobach weteranów walk o wolność i niepodległość Polski dało pewne możliwości ochrony miejsc wiecznego spoczynku uczestników powstania wielkopolskiego 1918-1919. Pochówki weteranów – po merytorycznej weryfikacji – mogą zostać wpisane do ewidencji grobów objętych ochroną Państwa Polskiego, realizowaną przez oddziały Instytutu Pamięci Narodowej. Jednak zapisy ustawy są nieprecyzyjne (np. w kwestii opłat za prolongatę grobu weterana), a przez to trudne do zastosowania w praktyce, co rodzi społeczną frustrację…

Rozczarowanie dotychczasową biernością czy też „niewydolnością” instytucji formalnie zobligowanych do opieki nad grobami uczestników powstania wielkopolskiego 1918-1919 doprowadziło do zawiązania się oddolnych inicjatyw. W Poznaniu społeczni opiekunowie skupili się wokół strony Genealogia Powstańców Wielkopolskich oraz projektu Powstańcy Wielkopolscy wczoraj i dziś, koordynowanych przez Ewę Alicję Slomską*. Wolontariusze należący m.in. do grupy Sprzątamy groby powstańców wielkopolskich przystąpili do pracy na cmentarzach komunalnych – porządkowane są szczególnie zniszczone miejsca wiecznego spoczynku weteranów na Junikowie oraz na Miłostowie. Opiekunowie grobów – zarówno działający samodzielnie, rodzinnie czy w zorganizowanych grupach – własnym sumptem zapewniają m.in. krzyże oraz tabliczki z danymi zmarłych weteranów. Opracowywane przez opiekunów materiały dotyczące weteranów powstania 1918-1919 wykorzystywane są przy wypełnianiu wniosków do IPN o objęcie ochroną oraz do uzupełniania ewidencji prowadzonych przez Wielkopolskie Towarzystwo Genealogiczne „Gniazdo”. Zebrane dane trafiają również do Wydziału Kultury UMP, który wraz z Geopozem aktualizuje zasób miejskiej wyszukiwarki cmentarnej

W ostatnich latach strona społeczna złożyła niemal 1000 wniosków o wpis do ewidencji grobów prowadzonej przez IPN. Uporządkowano setki mogił na cmentarzach komunalnych. Nie są to jednak metody w dłuższej perspektywie zapewniające zachowanie grobów. Jedynym skutecznym rozwiązaniem wydaje się ścisła kooperacja samorządu, państwowych instytucji oraz organizacji społecznych, prowadząca do ekshumacji powstańców i przeniesienia ich szczątków do kolumbarium. Swoistym „nowym otwarciem” stało się podpisanie porozumienia o współpracy IPN i Miasta Poznań na rzecz ratowania od zapomnienia zaniedbanych grobów Powstańców Wielkopolskich na cmentarzach komunalnych.

_____________

* Ł. Cichy, Ewa Alicja Slomska: Wiem, że moje działania mogą się nie podobać, ale nie zamierzam przestać; krotoszyn.naszemiasto.pl z dnia 24.01.2022 r.

PORÓWNAJ:

EKSHUMACJE I PRZENOSINY SZCZĄTKÓW POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH DO KOLUMBARIUM W LATACH 2023/2024

Z początkiem 2023 r. zawiązał się nieformalny zespół ekspercki, złożony z pracowników jednostek organizacyjnych Urzędu Miasta Poznania (Wydział Kultury, Wydział Gospodarki Komunalnej, Usługi Komunalne) oraz pracowników Oddziałowego Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa IPN w Poznaniu; stronę społeczną reprezentują: Emil Majchrzak z wielkopolskiego oddziału Stowarzyszenia Odra-Niemen oraz Paweł Skrzypalik, twórca Cyfrowego Lapidarium Poznania.
Korzystając z materiałów przygotowanych przez zespół wolontariuszy skupionych wokół projektu Genealogia Powstańców Wielkopolskich, kierowanego przez Ewę Alicję Slomską, uprzednio wytypowano kilkanaście grobów weteranów pilnie wymagających interwencji; groby – odnalezione, uporządkowane i wcześniej zgłoszone do ewidencji IPN przez społecznych opiekunów – zespół ekspercki wskazał do ekshumacji…

W grudniu 2023 r., dzięki dotacji pozyskanej przez stowarzyszenie Odra-Niemen Wielkopolska z Kancelarii Prezesa Rady Ministrów (przy wydatnym wsparciu p. Wojciecha Labudy, pełnomocnika Prezesa Rady Ministrów do spraw reformy regulacji administracyjnych związanych z ruchem naturalnym ludności i ochrony miejsc pamięci w latach 2021-2023) przeprowadzono ekshumacje, sprawnie zrealizowane przez Zakład Pogrzebowy Wojciech Rutkowski z Poznania.

Powtórny pochówek 6 powstańców (oraz żon dwóch z nich) w kolumbarium na Junikowie odbył się 16 lutego 2024 r.; był elementem obchodów 105. rocznicy podpisania rozejmu w Trewirze. Za organizację uroczystości odpowiadało Oddziałowe Biuro Upamiętniania Walk i Męczeństwa IPN w Poznaniu, działające w kooperacji z Urzędem Miasta Poznania oraz stroną społeczną (zadanie koordynował naczelnik OBUWiM Wojciech Chałupka). Wykorzystano cenne doświadczenia z organizacji pochówków w kolumbarium z lat 2014-2016. W uroczystości, obok reprezentujących organizatorów wydarzenia: Pierwszego Zastępcy Prezydenta Miasta Poznania Mariusza Wiśniewskiego, Dyrektora poznańskiego oddziału IPN dr. hab. Rafała Reczka, Prezesa Zarządu Oddziału Wielkopolskiego Stowarzyszenia Odra-Niemen Emila Majchrzaka, twórcy projektu Cyfrowe Lapidarium Poznania Pawła Skrzypalika oraz Prezesa Zarządu Oddziału Wielkopolskiego Towarzystwa Pamięci Powstania Wielkopolskiego 1918-1919 Wawrzyńca Wierzejewskiego, udział wzięli: reprezentująca Marszałka Województwa Wielkopolskiego Marka Woźniaka Joanna Skrzypek, Przewodniczący Wojewódzkiej Rady Kombatanckiej mjr Zenon Wechmann, pełnomocnik PRM Mateusza Morawieckiego Wojciech Labuda, kapelan, wikariusz parafii pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Poznaniu ks. ppor. Adam Tkacz i ppłk Tomasz Woźniak reprezentujący 12 Wielkopolską Brygadę Wojsk Obrony Terytorialnej. Wojskową oprawę uroczystości zapewniła kompania honorowa wystawiona przez 31 Bazę Lotnictwa Taktycznego oraz Orkiestra Reprezentacyjna Sił Powietrznych.

Zapowiadana jest kontynuacja działań zespołu.

PORÓWNAJ:

error: Nie kopiuj, udostępnij! Masz pytania? Napisz do mnie: skrzypalik@e-lapidarium.pl
Scroll to Top
Skip to content