Cmentarz świętokrzyski przy ul. Towarowej. Obecnie: park im. K. Marcinkowskiego

Cmentarz ewangelickiej parafii Świętego Krzyża w Poznaniu założony za Bramą Rycerską (niem. Rittertor-Friedhof, Begräbnisplatz Ritterstrasse). Istniał od 2. połowy lat 50. XIX w. do końca lat 40. XX w.

Cmentarze poznańskiego śródmieścia na fragmencie mapy z lat 30. XX w. Cmentarz świętokrzyski za Bramą Rycerską wskazany kolorem żółtym. Źródło: CYRYL_15_0_2_2_0026.

Ewangelicki cmentarz parafii Świętego Krzyża dla uboższej ludności (niem. Armenkirchhof), założony w 2. poł. lat 50. XIX w. za dawną Bramą Rycerską, na przedpolu pruskich fortyfikacji. Do 1873 r. parafia dzierżawiła grunt od wojska; surowe przepisy przesądziły o nietrwałej formie nagrobków. Cmentarz zamknięto dla pochówków w pierwszej dekadzie XX w., wraz z likwidacją dzieł twierdzy poligonalnej.

Na przełomie XIX i XX w. pruscy architekci i urbaniści zaplanowali przekształcenie poznańskiego śródmieścia w reprezentacyjną Dzielnicę Cesarską. Ze zniesieniem lewobrzeżnych obwarowań miejskich wiązała się stopniowa likwidacja starych założeń cmentarnych, urządzonych pół wieku wcześniej na stokach bastionów. Według znanej koncepcji tzw. ringu Josepha Stübbena, chrześcijańskie nekropolie śródmieścia miały stać się elementami systemu zieleni miejskiej, służącej rekreacji mieszkańców. Ambitne plany, przywołujące najnowsze postulaty estetyczne oraz higieniczne, zostały częściowo zrealizowane; elementy ringu, w przekształconej, nieco już ułomnej formie, są nadal czytelne w krajobrazie centrum Poznania.  

W okresie międzywojennym – kiedy na terenie trzech chrześcijańskich cmentarzy przy ul. Towarowej zezwalano jedynie na dochówki do istniejących grobów – dopuszczano się aktów wandalizmu, m.in. niszczono nagrobki i okradano kostnice, o czym regularnie donosiła prasa.

Zaniedbane kwatery protestantów zlikwidowano podczas okupacji. W 1944 r. na obszarze cmentarzy położonych przy ul. Towarowej: staromarcińskiego i świętokrzyskiego – nazywanego już wówczas Kreuzpark („parkiem Świętokrzyskim”) – ukończono szczeliny przeciwlotnicze, mające chronić ludność cywilną przed skutkami alianckich nalotów bombowych.
Po zakończeniu walk o Festung Posen w 1945 r., pośród splantowanych mogił powstało „cmentarzysko” pancernych wraków. Ze śródmieścia zwożono tu zniszczone i uszkodzone pojazdy obu stron konfliktu.
Pod koniec lat 40. XX w. teren uporządkowano i włączono w obręb zabytkowego parku im. K. Marcinkowskiego.

Obecnie na części terenu dawniej zajmowanego przez cmentarz ewangelicki za Bramą Rycerską, działa skatepark. W okresie międzywojennym, mniej więcej w tym samym miejscu, stała kostnica.

Przez teren dawnej nekropolii przebiegać będzie odcinek trasy tramwajowej prowadzonej ul. Ratajczaka. Inwestycja zostanie objęta nadzorem ze względu na istnienie w jej obrębie stanowisk archeologicznych: osady Święty Marcin (AZP 52-27/113) oraz osady Nowe Ogrody i cmentarza ewangelickiego (AZP 52-27/49).

Oprac. Paweł Skrzypalik

PORÓWNAJ:

  • G. Kodym-Kozaczko, Duch czasów i duch miejsca w urbanistyce i architekturze Poznania w XX w. Ring Stübbena i Dzielnica Zamkowa, [w:] Pomnik Historii – Historia w Pomniku, Poznań 2018.
  • G. Kodym-Kozaczko, Poznański Ring w przestrzeni miasta. Krótka nauka urbanistyczna według obyczaju europejskiego; dostęp: trakt.poznan.pl.
  • G. Kodym-Kozaczko, Planowanie urbanistyczne w Poznaniu w latach 1900-1990, a teorie budowy miast od końca XIX wieku, [w:] „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”, 2007, t. 52, z. 1-4, s. 10-20.
  • G. Kodym-Kozaczko, Miasto i ideologia. Konflikty tożsamości w planowaniu urbanistycznym Poznania w XX wieku, [w:] „Zeszyty Naukowe Politechniki Poznańskiej. Architektura i Urbanistyka”, 2007, z. 12, s. 31-39.
  • H. Grzeszczuk-Brendel, Josef Stübben. Rozplanowanie terenów pofortecznych w Poznaniu, [w:] Fortyfikacje w przestrzeni miasta, pod red. A. Wilkaniec, M. Wichrowskiego, Poznań 2006, s. 80-84.
  • P. Biskupski, Przerwana tożsamość struktury przestrzennej Poznania, [w:] „Zeszyty Naukowe Politechniki Poznańskiej. Architektura i Urbanistyka”, 2012, z. 25, s. 5-18.
  • A. Wilkaniec, Fortyfikacje zaczątkiem powstania założeń zieleni miejskiej – proces przejmowania przez miasto Poznań terenów fortecznych na przełomie XIX i XX wieku, [w:] Fortyfikacje w przestrzeni miasta, pod red. A. Wilkaniec, M. Wichrowskiego, Poznań 2006, s. 71-79.
  • B. Łukasik, A. Wilkaniec, Parki miejskie w strukturze i krajobrazie Poznania, [w:] „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury PAN Oddział w Krakowie”, 2016, t. 44, s. 319-328.
  • A. Rosada, M. Walerzak, P. Urbański, Zabytkowe parki miejskie w klinowo-pierścieniowym systemie zieleni Poznania, [w:] „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury PAN Oddział w Krakowie”, 2016, t. XLIV, s. 299-317.
  • H. Michalak, Zabytkowe parki i skwery strefy centralnej miasta Poznania, [w:] „Zeszyty Naukowe Politechniki Poznańskiej. Architektura i Urbanistyka”, 2006, z. 6, s. 35-41.
  • P. Urbański, M. Krzyżaniak, Teraźniejszość i przyszłość parków Poznania, [w:] „Zieleń Miejska”, 2010, nr 3, s. 42-43.
  • P. Marciniak, Powojenna przebudowa śródmieścia Poznania, [w:] „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”, 2007, t. 52, z. 1-4, s. 31-43.
  • E. Raszeja, A. Gałecka-Drozda, Współczesna interpretacja idei poznańskiego systemu zieleni miejskiej w kontekście strategii miasta zrównoważonego, [w:] „Studia Miejskie”, 2015, nr 19, s. 75-86.
  • Pancerne wraki Festung Posen 1945.

Poniżej: zdjęcia z budowy skateparku. Nie informowano wówczas o ujawnieniu ludzkich szczątków, należy jednak pamiętać, iż prace nie uwzględniały robót ziemnych z użyciem ciężkiego sprzętu.

  1. „Kronika Miasta Poznania”, 1993, nr 3-4, Zieleń i architektura.
  2. Architektura i urbanistyka Poznania w XX wieku, pod red. T. Jakimowicz, Poznań 2005.
  3. Biesiadka J., Gawlak A., Kucharski S., Wojciechowski M., Twierdza Poznań. O fortyfikacjach miasta Poznania w XIX i XX wieku, Poznań 2006.
  4. Błaszczyk I., Dawny zbór Świętego Krzyża na Grobli, obecny kościół parafialny Wszystkich Świętych, Poznań 2001.
  5. Kiec O., Historia protestantyzmu w Poznaniu od XVI do XXI wieku, Poznań 2015.
  6. Kiec O., Protestantyzm w Poznańskiem 1815-1918, Warszawa 2001.
  7. Maćkowiak P., Twierdza poligonalna, seria: „Poznaj Poznań”, Poznań 2012.
  8. Mierzejewska L., Tereny zielone w strukturze przestrzennej Poznania, Poznań 2001.
  9. Odkryj Dzielnicę Zamkową. Materiały, dokumentacje, projekty. Zeszyt 5, Poznań 2011. Dostęp: trakt.poznan.pl.
  10. Pałat Z., Architektura i polityka. Gloryfikacja Prus i niemieckiej misji cywilizacyjnej w Poznaniu na początku XX wieku, Poznań 2011.
  11. Skuratowicz J., Architektura Poznania 1890-1918, Poznań 1991.
  12. Stryjkowski K., Poznań ’45. Ostatni rok wojny i pierwszy rok odbudowy, Poznań 2013.
  13. Szafran H., Miasto Poznań i okolica, Poznań 1959.
W związku z rozpoczętą w 1902 r. likwidacją obwarowań lewobrzeżnego Poznania, opracowano plany zagospodarowania terenów wzdłuż obecnej al. Niepodległości. Pod kierunkiem Josepha Stübbena stworzono układ urbanistyczny Ringu poznańskiego. Kolorem zielonym wskazano cmentarze: staromarciński oraz prawosławny przy ul. Towarowej; kolorem czerwonym - cmentarz świętokrzyski za dawną Bramą Rycerską; kolorem niebieskim - stary cmentarz ewangelicki św. Pawła przy ul. Topolowej. Köngliche Kommission für die Staderweiterung zu Posen, 1909 r. Źródło: APP via CYRYL_15_0_1_1_0003.
"Orędownik", 03.08.1904, nr 176, s. 3.
Rozbiórka Bramy Rycerskiej (Rittertor), od miana której swą nazwę brał ewangelicki cmentarz (Rittertor-Friedhof). Widok od strony śródmieścia w kierunku cmentarzy (wskazują je zadrzewienia po lewej). Źródło pocztówki: fotopolska.eu.
"Orędownik", 31.07.1910, nr 174, s. 2; dostęp: WBC.
"Orędownik", 14.06.1934, nr 132, s. 7; dostęp: WBC.
Parafia świętokrzyska prosi wiernych o stałą opiekę nad cmentarzami... "Ostland", 09.05.1930, nr 19, s. 240; dostęp: EBC.
"Orędownik Ostrowski", 29.09.1933, nr 78, s. 2. Dostęp: WBC.
"Gazeta Powszechna", 25.09.1937, nr 223, s. 4. Dostęp: WBC.
"Goniec Wielkopolski", 02.02.1926, nr 26, s. 3. Dostęp: WBC.
"Orędownik", 26.09.1889, nr 221, s. 3. Dostęp: WBC.
Od lewej: fragment planu miasta Poznania z 1923 r. z oznaczoną kostnicą na cmentarzu ewangelickim, źródło: CYRYL_15_0_2_5_0015; w środku: fragment "Twierdza Poznań. Plan fortyfikacji i garnizonu" w opracowaniu J. Biesiadki i A. Gawlaka, Pracownia JB72, Poznań 2019. Oznaczono szczeliny przeciwlotnicze na terenie cmentarzy przy ul. Towarowej. Po prawej: fragment zdjęcia lotniczego z kwietnia 1945 r. Źródło: NARA via "Poznań 1944, 1945" w opracowaniu J. Biesiadki i A. Gawlaka, Pracownia JB72, Poznań 2016.
Fragment niemieckiej mapy Poznania z 1944 r. Ewangelicki cmentarz przy ul. Towarowej oznaczono na niej już jako "Kreuzpark" - Park Świętokrzyski... Źródło: igrek.amzp.pl.
Koniec lat 40. XX w. (1947/1948 r.?). Powojenny krajobraz ringu: odbudowana Dyrekcja Kolei (1); w gruzach leży m.in. kamienica Draheimów (2). Trwa odbudowa gmachu Izby Rzemieślniczej (3); poniżej, na zaśnieżonym obszarze cmentarzy, widoczne pancerne wraki... Fragment zdjęcia ze zbiorów MKZ w Poznaniu.

Powojenne "cmentarzysko pancernych wraków" pośród splantowanych mogił ewangelickiego cmentarza przy ul. Towarowej ⤵️

error: Nie kopiuj, udostępnij! Dzięki!
Skip to content