Fragment kolejnego wydania niemieckiej mapy topograficznej [Messtichblatt, 3567 (alt. 1929) Posen (Nord)] z roku 1890, unacześnionej w 1911 r. Kolorem jasnozielonym oznaczono cmentarz ewangelicki na os. Jana III Sobieskiego. Za: igrek.amzp.pl.

Wiejski cmentarz ewangelicki, położony pomiędzy blokami os. Jana III Sobieskiego, na terenie dawnego parku opodal nieistniejących już zabudowań folwarcznych. Wykorzystywany przez kolonistów niemieckich, sprowadzonych na początku XX w. przez Królewską Komisję Osadniczą. Po ukształtowaniu się granic nowej parafii ewangelickiej w Morasku (Nordheim), z połączonych wsi Piątkowo i Podolany utworzono w 1912 r. osadę Schönherrnhausen. 

Podobnie jak pozostałe wsie północnej rubieży Poznania, leżące w granicach parafii moraskiej, Schönherrnhausen zamieszkiwali m.in. niemieccy reemigranci z Rosji. Dołączyli oni do potomków olędrów oraz zasiedziałych już rodzin niemieckich ziemian, należących wcześniej do poznańskiej parafii świętokrzyskiej. W okresie międzywojennym „polscy Niemcy”, jak ich nazywano, stanowili połowę ludności Piątkowa.

Nagrobki usunięto zapewne na przełomie lat 70. i 80. XX w., kiedy rozpoczęto budowę osiedla Jana III Sobieskiego. W terenie brak obecnie widocznych naziemnych atrybutów cmentarza.

Oprac. Paweł Skrzypalik

PORÓWNAJ:

CMENTARZE EWANGELICKIE W MORASKU

Folwark Piątkowo, os. Jana III Sobieskiego 1929/1940 via re.photos.

Os. Jana III Sobieskiego 1940/2016 via re.photos.

Folwark Piątkowo 1940/2016 via re.photos.

Mpzp „Osiedle Jana III Sobieskiego” – część A w Poznaniu.

  1. „Kronika Miasta Poznania”, 2018, nr 4, Blokowiska.
  2. Błaszak-Zbierska A., Wycieczki po Piątkowie i okolicach, Poznań 1995.
  3. Goszczyńska J., Majątki wielkopolskie. Miasto Poznań, seria „Dawne budownictwo folwarczne”, t. VIII, Szreniawa 2004.
  4. Hauser P., Kolonista niemiecki na ziemiach polskich w XIX i XX wieku. Mit i rzeczywistość. Wykład wygłoszony na inauguracyjnym spotkaniu ze studentami l roku w roku akademickim 1994/1995, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Poznań 1994.
  5. Ignasiak W., Piątkowskie ABC. Przewodnik nie tylko po spółdzielczych osiedlach mieszkaniowych Piątkowa, Poznań 2017.
  6. Jakóbczyk W., Kolonizatorzy i hakatyści, Poznań 1989.
  7. Jakóbczyk W., Pruska Komisja Osadnicza 1886-1919, Poznań 1976.
  8. Jankowiak S., Wysiedlenie i emigracja ludności niemieckiej w polityce władz polskich w latach 1945-1970, seria „Monografie”, t. 13, Warszawa 2005.
  9. Kiec O., Historia protestantyzmu w Poznaniu od XVI do XXI wieku, Poznań 2015.
  10. Kiec O., Protestantyzm w Poznańskiem 1815-1918, Warszawa 2001.
  11. Marciniak P., Doświadczenia modernizmu. Architektura i urbanistyka Poznania w czasach PRL, Poznań 2010.
  12. Nitschke B., Wysiedlenie ludności niemieckiej z Polski w latach 1945-1949, Zielona Góra 1999.
  13. Staemmler J., Wspomnienia poznańskiego pastora, przekład i opracowanie O. Kiec, seria: „Wielkopolskie Mikrohistorie”, t. III, Poznań 2017.
  14. Wilkaniec A., Stan zachowania i trwałość historycznych układów przestrzennych dawnych wsi i majątków w strukturze Poznania, Poznań 2018.
Fragment niemieckiej fotomapy z lat 1939-1944 (Bildskizze, 3567 Posen-Nord). Cmentarz na os. Jana III Sobieskiego oznaczony kolorem zielonym. Źródło: igrek.amzp.pl.
Fragment dzieła E. Callier pt. "Powiat poznański pod względem dziejowym z zastosowaniem do topografii współczesnej", wydany w: "Dziennik Poznański", 20.09.1885, nr 214, s. 4. Dostęp: WBC lub Polona.
"Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich", Warszawa 1880-1914, t. VIII, s. 67. Dostęp: dir.icm.edu.pl.
"Gazeta Wielkiego Xięstwa Poznańskiego", 14.06.1831, nr 134, s. 692. Dostęp: WBC.
Kościół ewangelicki w Nordheim (Morasko) - parafia piątkowskich protestantów. Za: "25 Jahre Ansiedlung 1886-1911", po str. 26. Dostęp: Polona.
Gospoda "Zum Schwarzen Lamm" (wraz ze stosownym symbolem ponad nazwą) prowadzona przez Ludwiga Osthoffa. Źródło: aukcja internetowa.
Gospoda "Zum Schwarzen Lamm"; ilustracja za: "Baugewerks-Zeitung", 1909, nr 101 via aukcja internetowa.
Sklep z towarami kolonialnymi i zajazd "Zum Schwarzen Lamm". Od lewej - zapewne rodzina Osthoff oraz pracownicy. Uwagę zwraca kabriolet, dla którego ówczesne podpoznańskie drogi musiały być nie lada wyzwaniem... Źródło: fotopolska.eu.
Szkoła w Schönherrnhausen. Obecnie budynek zajmuje Szkoła Podstawowa Specjalna nr 112 w Poznaniu; ilustracja za: "Baugewerks-Zeitung", 1909, nr 101 via aukcja internetowa.
Szkoła ewangelicka na pocztówce sprzed Wielkiej Wojny... Źródło: aukcja internetowa.
Zabudowa siedliskowa w Schönherrnhausen; na budynku u dołu inicjały KT i data 1908. Źródło: aukcja internetowa.
"Dziennik Poznański", 27.05.1908, nr 122, s. 5. Dostęp: Polona.
"Kurier Warszawski", 09.04.1913, nr 97, s. 6. Dostęp: Polona.
Podpoznańskie Piątkowo; lata 30. XX w. Za: fb/Piątkowo Naszego Dzieciństwa.

Okupację Piątkowa wspomina Stanisław Chudziński… 

To było tak – zaczęło się, jak Hitler doszedł do władzy w Niemczech. We wsi mieszkało dużo rodzin dawnych niemieckich osadników. Polskie Niemcy – tak my ich nazywali. Zaczęli się spotykać, przeciwko Polakom judzić. Syn gospodarzy, Paluch, skrzyknął młodych i zaczęli Niemców kontrolować. Psy u nich musiały być uwiązane, żeby można było słuchać, o czym gadają. Jak weszli Niemcy, Paluch musiał uciekać, wrócił dopiero po wojnie. Część polskich Niemców podpisała volkslistę. W pierwszą zimę niektórych Polaków z Piątkowa zaczęto wywozić na Główną i wysiedlać. Na opuszczone gospodarstwa przyjeżdżali baltendojcze (Baltendeutsche, Niemcy bałtyccy – przyp. PS). Niemcy wydali też wojnę figurom. Najpierw chcieli zniszczyć figurę Najświętszego Serca Jezusowego, trochę ją porozbijali, ale do końca nie dali rady. Zmusili Polaków do wykopania dziury, części figury wkulnęli i zasypali. Krzyż przy Umultowskiej i Sarmackiej pocięli, najdłużej stojał krzyż na narożniku Włościańskiej i obornickiej. Po wojnie wszystko my we wiosce odbudowali.  

Źródło: B. Kęcińska-Lempka, Wciąż widzę sady Piątkowa, czyli od wsi do bloków, [w:] „Kronika Miasta Poznania”, 2018, nr 4, Blokowiska, s. 226.

"Gazeta Powszechna", 26.02.1931, nr 46, s. 3. Dostęp: WBC.
"Willa wśród róż - poznańskie lata Feliksa Nowowiejskiego"; piątkowski dom kompozytora przy obecnej ul. Obornickiej 303. Za: CYRYL.
Gospodarstwo przy ul. Obornickiej, koniec lat 40. XX w. Zdjęcie ze zb. Joanny Jankowskiej via fb/Piątkowo Naszego Dzieciństwa.
Najprawdopodobniej ul. Obornicka, lata 50. XX w. Zdjęcie ze zb. Joanny Jankowskiej via fb/Piątkowo Naszego Dzieciństwa.

Czasy powojenne wspomina Kazimierz Chudziński… 

(…) Stare Piątkowo było od Obornickiej po prawej stronie. Ciągnęło się aż do Moraska. Później w okolicach dzisiejszego os. Śmiałego i Chrobrego powstała nowsza część Piątkowa – Madera. Od miasta oddzielały nas forty. Jeszcze w latach 50. do Poznania chodziło się pieszo.

(…) Najpierw, już w latach sześćdziesiątych, pojawili się na polach geodeci, potem robiono odwierty. Byliśmy zaniepokojeni, ale mówili nam, że szukają minerałów. Potem na wzgórze, gdzie kościół miał stanąć, wpieprzyli nam się z wieżą. (…) Potem robili zebrania i powiedzieli, że będą nas przesiedlać do bloków, a domy burzyć.

(…) Truskawkową zmienili na Jaroczyńskiego, ze Śliwkowej zrobili Rymarkiewicza. Domy zburzyli. Dali nam mieszkanie w bloku. Swoje koty musiałem zostawić. Psa zabraliśmy, ale kilka razy uciekał na stare Piątkowo. Z okna widziałem na osiedlu dwie nowe szkoły, ale przez dwa lata brałem rower i pedałowałem do swojej starej budy na działkach przy Sarmackiej. (…) Widzę wciąż te kwitnące sady, owocowe aleje i tamtych ludzi. Gdy rozbierali starą stodołę na Piątkowie, specjalnie kupiłem trochę cegły na budowę domu. Żeby choć trochę tego starego Piątkowa w domu mieć. 

Źródło: B. Kęcińska-Lempka, Wciąż widzę sady Piątkowa, czyli od wsi do bloków, [w:] „Kronika Miasta Poznania”, 2018, nr 4, Blokowiska, s. 224.

"Głos Wielkopolski", 14.12.1945, nr 289, s. 5. Dostęp: WBC.
Uczniowie szkoły podstawowej, mieszczącej się przy ul. Obornickiej, lata 50. XX w. Zdjęcie ze zb. Joanny Jankowskiej via fb/Piątkowo Naszego Dzieciństwa.

Budowa osiedli mieszkaniowych na przyłączonym do Poznania w latach 70. XX w. Piątkowie. Zdjęcia udostępnione przez Głos Wielkopolski ⤵️

Teren dawnego cmentarza ewangelickiego na os. Jana III Sobieskiego; lato 2020 r. Zdjęcia: P. Skrzypalik/Cyfrowe Lapidarium Poznania ⤵️

U góry: ПОЗНАНЬ (ЛИСТ 1); N-33-130,131,142,143; 1980; za: Mapster. U dołu: MPU.
Pozostałości folwarku Schönherrnhausen; kwiecień 2021 r. Fot. P. Skrzypalik.
error: Nie kopiuj, udostępnij! Dzięki!
Skip to content