Nowy Cmentarz Garnizonowy (polski) na stoku Cytadeli

Cmentarz Lotników
Cmentarz Powstańców Wielkopolskich i Żołnierzy Poległych w latach 1918-1920
Kwatera weteranów powstania styczniowego 1863-1864

Aktualny plan zespołu zabytkowych cmentarzy na stoku poznańskiej Cytadeli, opracowany na potrzeby wydawnictwa: W. Olszewski, "Cmentarze na stokach poznańskiej Cytadeli", Poznań 2008.

Zajmuje zachodnią część cmentarnego stoku Cytadeli. Jego obszar podzielono na 9 kwater; najstarsze założono w okresie kształtowania granic odradzającego się Państwa Polskiego. Groby wojenne należą do żołnierzy i oficerów Wojsk Wielkopolskich, poległych podczas powstania wielkopolskiego 1918-1919 i wojny polsko-bolszewickiej 1919-1921. 

W okresie międzywojennym wydzielono kwaterę lotników, związaną z 3. Pułkiem Lotniczym z Ławicy. Do mogił żołnierzy poległych w walkach dołączyły groby obsady poznańskiego garnizonu (i ich rodzin), zajmując dolną część stoku. Wiadomo, iż pośród nich spoczywa znaczna liczba polskich grekokatolików. Przy jednej z alej urządzono wyróżniającą się kwaterę weteranów powstania styczniowego 1863-1864, cieszących się specjalnymi przywilejami w II RP.

Kwatery zajmowane przez groby wojskowe i wojenne zostały znacząco zdewastowane podczas szturmu wojsk radzieckich na Cytadelę w lutym 1945 r. Skutkiem tych zniszczeń oraz niedbałych powojennych translokacji grobów, bezpowrotnie utracono informacje o personaliach wielu żołnierzy pogrzebanych na stoku w okresie międzywojennym.

Groby wojenne znajdują się pod opieką Wojewody Wielkopolskiego, natomiast nad grobami weteranów czuwa poznański oddział Instytutu Pamięci Narodowej.

Oprac. Paweł Skrzypalik

PORÓWNAJ:

CMENTARZ STAROGARNIZONOWY na stoku Cytadeli

PRAWOSŁAWNY CMENTARZ GARNIZONOWY na stoku Cytadeli

  1. „Kronika Miasta Poznania”, 2005, nr 1, Za mundurem…
  2. „Kronika Miasta Poznania”, 2011, nr 4, Cytadela.
  3. Bączyk J., Armie za drutami. Jeńcy wojenni na terenie prowincji poznańskiej (1914-1918), Poznań 2016.
  4. Bączyk J., Fort Winiary 1863/64. Poznańskie echa powstania styczniowego i wojny o Szlezwik, Poznań 2023.
  5. Bączyk J., Krzyż dla generała. Generałowie ze stoku poznańskiej Cytadeli, Poznań 2019.
  6. Bączyk J., Bilski A., Na stoku Cytadeli Poznańskiej. Przewodnik po cmentarzach, Poznań 2005.
  7. Biesiadka J., Gawlak A., Kucharski Sz., Wojciechowski M., Twierdza Poznań. O fortyfikacjach miasta Poznania w XIX i XX wieku, Poznań 2006.
  8. Jastrząb Ł., Cena niepodległości. Pamięć historyczna o żołnierzach Wielkiej Wojny i walk o granice niepodległej Polski. Ewidencja mogił żołnierskich w zasobach archiwów państwowych w Gnieźnie, Kaliszu, Koninie, Lesznie, Pile i Poznaniu, Poznań 2018.
  9. Karalus M., Cytadela 1945. Przewodnik po polu bitwy, Poznań 2017.
  10. Kruszyński B., Garnizon Poznań w II Rzeczypospolitej. Wojsko w życiu miasta, Poznań 2013.
  11. Maliński T., Wrońska-Pilarek D., Przewodnik dendrologiczny po parku Cytadela. Przewodnik dla zaawansowanych, Poznań 2009.
  12. Olszewski W., Cmentarze na stokach poznańskiej Cytadeli, Poznań 2008.
  13. Olszewski W., Garnison Ehrenfriedhof 1914-1918 w Poznaniu, Poznań 2008.
  14. Poznańskie fortyfikacje, pod red. B. Polaka, Poznań 1988.
  15. Przybylski M., Duszpasterstwo księży diecezjalnych oraz kapelanów wojskowych w latach 1919-1939 na terenie Okręgu Korpusu nr VII, Poznań 2014. Dostęp: repozytorium.amu.edu.pl.
  16. Topolska A., Pamięć i wizualność. Reprezentacje drugiej wojny światowej w Poznaniu w XX i XXI wieku, Poznań 2018. Dostęp: repozytorium.amu.edu.pl.
Plan zespołu zabytkowych cmentarzy na stoku poznańskiej Cytadeli (układ przestrzenny z połowy lat 20. XX w.), opracowany na potrzeby wydawnictwa: W. Olszewski, "Cmentarze na stokach...", Poznań 2008.
"Grupa zwiadowców radzieckich przed atakiem na hitlerowskie pozycje na Cytadeli. Zdjęcie wykonane przez Semena M. Dugarona na kilka dni przed zdobyciem twierdzy". Fotografia pozowana; żołnierze kryją się za zniszczonymi grobami na Cmentarzu Garnizonowym. Zdjęcie via fb/Festung Posen 1945; opis za: "Kronika Miasta Poznania", 1978, nr 1, s. 32.
Cmentarz lotników
"Przewodnik Katolicki", 03.01.1932, nr 1, s. 11.
Kwatera lotników na polskim Cmentarzu Garnizonowym na stoku Cytadeli poznańskiej, za: "Album dziesięciolecia lotnictwa polskiego", Poznań 1930, s. 65. Dostęp: WBC.
"Kurier Poznański", 03.11.1933, nr 505, s. 6.
Cmentarz Powstańców Wielkopolskich i Żołnierzy Poległych w latach 1918-1920
"Kronika Miasta Poznania", 2005, nr 1, s. 287.
"Kurier Poznański", 01.11.1934, nr 498, s. 1.
"Kurier Poznański", 30.10.1938, nr 498, s. 19.
error: Nie kopiuj, udostępnij! Masz pytania? Napisz do mnie: skrzypalik@e-lapidarium.pl
Scroll to Top
Skip to content