Fragment kolejnego wydania niemieckiej mapy topograficznej [Messtichblatt, 3667 (alt. 1997) Posen Süd] z roku 1890, poprawionej w 1911 r. Kolorem zielonym wskazano cmentarz ewangelicki. "Khf" oznacza "cmentarz" (od niem. Kirchhof). Żółtymi okręgami oznaczono okoliczne świątki (krzyże i kapliczki). Za: igrek.amzp.pl.

Ewangelicki cmentarz przy ul. Obodrzyckiej i Pochyłej założono dla rodzin osiedlonych w kolonii robotniczej, ufundowanej w Starołęce (niem. Luisenhain) przez spółkę budownictwa społecznego na początku XX w. Pośród osadników znaleźli się niemieccy reemigranci z Rosji, w tym z Królestwa Kongresowego. Z tego powodu robotnicze osiedle zaczęto nazywać „Małą Rosją”. Wielu starołęckich protestantów posługiwało się językiem polskim.
Wspólnotę charakteryzował wysoki odsetek małżeństw mieszanych (niemiecko-polskich, ewangelicko-katolickich) oraz względny indyferentyzm religijny.

Po kilku latach starań, w 1912 r. powołano ewangelicką parafię w Starołęce z kościołem w Krzesinach (niem. Evangelische Kirchengemeinde Luisenhain) wydzieloną z poznańskiej, staromiejskiej parafii świętokrzyskiej z kościołem przy Grobli. W okresie międzywojennym wspólnota funkcjonowała w ograniczonym zakresie; jej członkowie albo ulegli asymilacji, albo opuścili Polskę.

W latach powojennych rozszabrowano żeliwne krzyże oraz metalowe ogrodzenia okalające nagrobki; zniszczono groby z „okazalszym wystrojem” (o czym w swojej książce wspomina Zenon Sarbak), zniknęły też nieliczne marmurowe figury. Zachowane do dziś relikty nagrobków popadają w ruinę. Najstarsi mieszkańcy Starołęki pamiętają tuje i lilaki, którymi obsadzony był cmentarz; zieleń uporządkowano podczas budowy osiedla przy ul. Falistej. W 2009 r. wykonano ścieżki przecinające dawny cmentarz, łączące ul. Pochyłą z osiedlem Enklawa.

W latach 1994-2002 na terenie cmentarza funkcjonowała kaplica użytkowana przez nowo założoną parafię rzymskokatolicką pw. św. Jana Apostoła i Ewangelisty. Był to drewniany barak obity papą, wykorzystywany do odprawiania nabożeństw. Po rozebraniu kaplicy postawiono na jej miejscu metalowy krzyż. Opodal działa stacja transformatorowa.

Oprac. Paweł Skrzypalik

PORÓWNAJ:

BAZA EWIDENCJI GRUNTÓW ZGIKM GEOPOZ: działka nr 06/14/21/2. Właściciel: Miasto Poznań.

Mpzp w rejonie Starołęki Małej w Poznaniu – część A [Tca].

  • „Nasza Starołęka” – bezpłatny kwartalnik Rady Osiedla Starołęka-Minikowo-Marlewo.
  1. „Kronika Miasta Poznania”, 2009, nr 4, Starołęka, Głuszyna, Krzesiny.
  2. Goszczyńska J., Majątki wielkopolskie. Miasto Poznań, seria „Dawne budownictwo folwarczne”, t. VIII, Szreniawa 2004.
  3. Jakóbczyk W., Kolonizatorzy i hakatyści, Poznań 1989.
  4. Jakóbczyk W., Pruska Komisja Osadnicza 1886-1919, Poznań 1976.
  5. Kiec O., Historia protestantyzmu w Poznaniu od XVI do XXI wieku, Poznań 2015.
  6. Kiec O., Protestantyzm w Poznańskiem 1815-1918, Warszawa 2001.
  7. Sarbak Z., Mój świat czyli dawna i niedawna Starołeka, Minikowo i Marlewo. O wszystkich i niektórych sprawach, Poznań 2016.
  8. Sommer G., Z Fortu Roeder do Nysy, seria: „Festung Posen 1945”, t. XIX, Poznań 2012.
  9. Szafran H., Miasto Poznań i okolica, Poznań 1959.
  10. Wilkaniec A., Stan zachowania i trwałość historycznych układów przestrzennych dawnych wsi i majątków w strukturze Poznania, Poznań 2018.
Fragment niemieckiej fotomapy z lat 1939-1944 (Bildskizze, 3566 Posen-Süd). Cmentarz przy ul. Obodrzyckiej oznaczony kolorem zielonym. Źródło: igrek.amzp.pl.
Kolonia robotnicza Luisenhain pod Poznaniem. Źródło: "Aus dem Posener Lande...", 1910, März, s. 137. Dostęp: WBC.

Lata przedwojenne wspomina Stanisław Mrowiński

Na niemieckim cmentarzu rosły tuje i jesiony, a na nich jemioła. Emaliowane tabliczki z gotyckimi, złoconymi literami (wszystko to studiowałem!) i odlewanymi lub kutymi żelaznymi płotkami i krzyżami. Spokój absolutny, śnieg, a na świerkach stado jemiołuszek i gile!, czerwone kulki głucho poświstujące.

Źródło: Miałem szczęście urodzić się w samym sercu przedmieścia…, wspomnienia Stanisława Mrowińskiego wybrał i opracował A. Niziołek, [w:] „Kronika Miasta Poznania”, 2009, nr 4, Starołeka, Głuszyna, Krzesiny, s. 429-454.

Dwuobrazkowa kartka pocztowa z widokami kolonii domów robotniczych (niem. Klein-Russland - Mała Rosja) wzniesionych w latach 1907-1908 na terenie Małej Starołęki: [1] Trzy domy przy Ringchaussee (dziś: ul. Forteczna [nr 27, 29, 31]) - widok od skrzyżowania z Elisenstrasse (dziś: ul. Romana Maya) w kierunku wschodnim; na narożnym domu szyld składu węgla i baru "Vorkost-Halle und Kohle" oraz szyld z herbem państwowym (dom wójta? Ludwiga Ascha?); [2] Domy przy Ringchaussee (dziś: ul. Forteczna [nr 37, 37, 33]) - widok od skrzyżowania dzisiejszej ul. Okopowej w kierunku zachodnim. Źródło: wieki.amu.edu.pl, sygnatura: Wid-II-3014.
Dwuobrazkowa kartka pocztowa z widokami restauracji typu établissement Matheusa Maya przy Schulstrasse (dziś: ul. Św. Antoniego 24) na Starołęce: [1] Widok od strony ulicy na fasadę oberży "Gasthof zum Deutschen Kaiser" oraz sąsiedni dom czynszowy; [2] Ogródek na tyłach posesji, z wejściem do restauracji i stolikami rozstawionymi wśród drzew. Źródło: wieki.amu.edu.pl, sygnatura: Wid-II-3015.
"Dziennik Poznański", 18.11.1906, nr 264, s. 4.
Rzymskokatolicka kaplica funkcjonująca na terenie dawnego cmentarza ewangelickiego w latach 1994-2002. Źródło zdjęcia: Z. Sarbak, "Mój świat...", Poznań 2016, s. 210.

Nekrologia ⤵️

error: Nie kopiuj, udostępnij! Dzięki!
Skip to content