Cmentarz ewangelicki w Swarzędzu

Swarzędz (niem. Schwersenz, Schwaningen) | miasto stolarzy | Swarzędzki Szlak Meblowy
Nowa Wieś (niem. Neudorf) | Skansen i Muzeum Pszczelarstwa | Jasin (niem. Ebenfeld) | Jezioro Swarzędzkie
parafia ewangelicka w Swarzędzu | poznańscy protestanci

Panorama Swarzędza od strony jeziora; pocztówka z początku XX w. Po lewej widoczna wieża kościoła ewangelickiego... Źródło: fotopolska.eu.
Fragment kolejnego wydania niemieckiej mapy topograficznej z lat 80. XIX w. [Messtischblatt 3568 (alt. 1930) Schwersenz], unacześnionej w 1911 r. Za: igrek.amzp.pl.

Decyzję o założeniu prywatnego miasteczka nad Jeziorem Swarzędzkim ułatwiła Zygmuntowi Grudzińskiemu wzmożona migracja ludności z terenów Rzeszy (zwłaszcza ze Śląska), ogarniętej wojną trzydziestoletnią. W tym samym czasie Poznań opuszczać zaczęli jego protestanccy mieszkańcy, utraciwszy swoje domy, szkoły i świątynie na przedmieściu św. Wojciecha, niszczone podczas powtarzających się tumultów z udziałem mieszczan (zjawisko dość symptomatyczne w dobie kontrreformacji i postępującej konfesjonalizacji).
Obok Żydów, to protestanci – głównie niemieccy rzemieślnicy oraz kupcy – należeli do grupy najwcześniej osiedlonych w nowo powstałym mieście, które w roku 1638 lokowano na prawie magdeburskim, w bliskim sąsiedztwie majątku oraz wsi szlacheckiej o nazwie Swarzędz.

Do przełomu XVIII i XIX w. był Swarzędz znaczącym ośrodkiem włókienniczym. Polskich, niemieckich i żydowskich kupców, a także krawców, sukienników, guzikarzy i płócienników zrzeszało wspólne bractwo cechowe. Druga połowa dziewiętnastego stulecia przyniosła jednak zmianę fachu, dominującego pośród lokalnych wytwórców – w Swarzędzu pojawiły się należące do Niemców warsztaty stolarskie. Rychło dołączyli do nich Polacy, stanowiąc dla tych pierwszych liczącą się konkurencję na ponadlokalnym rynku meblarskim. I to właśnie z tym rzemiosłem Swarzędz kojarzony jest powszechnie do dziś…
Położone nad rozległym jeziorem podpoznańskie miasteczko, stało się także popularnym pośród okolicznych mieszkańców miejscem spędzania wolnego czasu. Sprzyjały temu działające w mieście „domy zdrojowe” oraz restauracje z ogrodami. U progu XX w. najbardziej znanym établissement, był prowadzony przez Hermanna Marco (zm. 1912 r.) Luftkurort Livadia.

Historia swarzędzkiej wspólnoty ewangelickiej stanowi istotny element nowożytnych dziejów poznańskiego protestantyzmu. Najpierw drewniana, a następnie murowana świątynia – wznoszona od końca XVIII w. do połowy lat 30. XIX w. (charakterystyczna wieża zwieńczyła neogotycką bryłę dopiero trzy dekady później) – były miejscem wspólnej modlitwy swarzędzkich i poznańskich protestantów (do których dołączali ewangelicy z Murowanej Gośliny i Pobiedzisk) niemal do końca XVIII w. – do rozłamu doszło na przełomie lat 70. i 80. tego stulecia, wraz z reorganizacją poznańskiej parafii luterańskiej i budową kościoła Świętego Krzyża przy Grobli w Poznaniu.

Miejsce pochówku dla protestanckiej ludności Swarzędza wyznaczono zapewne jednocześnie z pojawieniem się we wsi i w sąsiednim miasteczku pierwszych osadników oraz erygowaniem nowej, luterańskiej parafii (uogólniając, przyjąć można 1. poł. XVII w.). Zgodnie z ówczesnym obyczajem, ewangelicką nekropolię założono poza obszarem ścisłej zabudowy – na południowych opłotkach miasta, na niewielkim wzniesieniu, u stóp którego płynął strumień (odnoga Mielcucha, wpadającego do jeziora). Zabudowa mieszkalna wokół cmentarza, zwłaszcza przy jego południowej granicy, pojawiła się dopiero na przełomie XIX i XX w., po otwarciu linii kolejowej do Wrześni, ułatwiającej migrację ludności. Niemieckie Towarzystwo Domów Rodzinnych wybudowało wówczas kilkadziesiąt siedlisk (m.in. przy obecnej ul. Kórnickiej) dla nowoprzybyłych osadników, co miało stanowić zalążek nowej dzielnicy Swarzędza – wzorcowego osiedla w typie miasta-ogrodu.

Od ul. Dworcowej cmentarz oddzielony był okazałym murem. Za nim stała neogotycka kaplica oraz budynek gospodarczy (być może remiza karawanu?) i dom grabarza. Brama i furta cmentarna znajdowały się w południowej części ogrodzenia. Północne kwatery od miejskiej zabudowy oddzielał Mielcuch (ujęty dziś w tym miejscu w podziemny kanał). Prawdopodobnie to w tej części cmentarza, w roku 1936 ufundowano okazały monument z piaskowca, upamiętniający ofiary Wielkiej Wojny (por. niem. Kriegerdenkmal).
Pozostałościami po wykorzystywanym przez ok. 300 lat cmentarzu protestanckim w Swarzędzu są starodrzew i bluszcz, porastający obszar dawnych kwater pogrzebowych. Okrywa dziś relikty murowanych grobowców oraz zachowane fundamenty cmentarnych budowli.
Dawną nekropolię, po II wojnie światowej nieużytkowaną, na część zachodnią i wschodnią podzieliła ul. Piaski. Nagrobki zdewastowano i rozszabrowano, rugując wszelkie przejawy „niemieckości” z przestrzeni publicznej. Najdłużej, bo do lat 70. XX w. przetrwał dom grabarza (z lat 30. XIX w.?). Obecnie północno-wschodnią część cmentarza zajmuje park miejski z placem zabaw, urządzony w latach 60. XX w. Opodal, również na terenie dawnej nekropolii, stoją budynki o przeznaczeniu handlowym (m.in. pizzeria). Nigdy nie przeprowadzono tu masowych ekshumacji.
Od końca lat 90. XX w. o miejscu wiecznego spoczynku swarzędzkich protestantów przypomina głaz pamiątkowy z inskrypcją; kilkanaście lat później na dawnym Kirchenplatz wyeksponowano podziemne pozostałości kościoła ewangelickiego – to widome znaki, iż obecni mieszkańcy chcą pamiętać o wielowyznaniowej i wielonarodowej historii swojego miasta.

UWAGA! Karta cmentarza (z 1995 r.), znajdująca się w posiadaniu WUOZ, obejmuje jedynie zachodnią część dawnego cmentarza (tj. pomiędzy ul. Dworcową a ul. Piaski).

Oprac. Paweł Skrzypalik

PORÓWNAJ:

CMENTARZ EWANGELICKI w Jasinie

CMENTARZ ŻYDOWSKI w Swarzędzu

CMENTARZ STAROPARAFIALNY św. Marcina Biskupa w Swarzędzu

CMENTARZ NOWOPARAFIALNY Matki Bożej Wspomożycielki Wiernych w Swarzędzu

  1. 100 lat harcerstwa w Swarzędzu 1919-2019, pod red. M. Rydel-Nowak i in., Komorniki 2019.
  2. Angermann A., Die evangelische Kirchen des Posener Landes seit 1772, Posen 1912.
  3. Białek W., Swarzędz 1638-1988, Swarzędz 1988.
  4. Dytkiewicz S., Swarzędz miasto stolarzy, Swarzędz 1936.
  5. Dytkiewicz A., Swarzędz dawny i nowy. Przewodnik gospodarczo-turystyczny, Swarzędz 1970.
  6. Dzieje Swarzędza 1638-1988, pod red. S. Nawrockiego, Poznań-Swarzędz 1988.
  7. Glockenweihe der evangel. Kirchengemeinde Schwersenz, Schwersenz 1928. Dostęp: Polona.
  8. Golon A., Steffani J., Posener Evangelische Kirche. Ihre Gemeiden und Pfarrer von 1548 bis 1945, Lüneburg 1967.
  9. Hauptmann E., Z przeszłości polskiego zboru ewangelicko-augsburskiego w Poznaniu, Poznań 1924. Dostęp: Polona.
  10. Karolczak R., Małe kompendium wiedzy o regionalizmie swarzędzkim, Swarzędz 2013.
  11. Kiec O., Protestantyzm w Poznańskiem 1815-1918, Warszawa 2001.
  12. Kiec O., Historia protestantyzmu w Poznaniu od XVI do XXI wieku, Poznań 2015.
  13. Kiec O., Parafie ewangelickie w Wielkopolsce w XIX-XXI wieku. Historia, tożsamość, polityka pamięci na polsko-niemieckim pograniczu, Poznań 2021. 
  14. Kobza A., Przychodzki A., Dwory i folwarki ziemi swarzędzkiej, wyd. 2, Swarzędz 2012.
  15. Kobza A., Dzieje wsi okolic Swarzędza. Szkice i materiały do historii powiatu poznańskiego, Swarzędz 2018.
  16. Kremmer M., Die evangelischen Kirchen der Provinz Posen, Berlin 1905. Dostęp: Polona lub WBC.
  17. Maluśkiewicz P., Swarzędz, Czerwonak i okolice, Poznań 1988.
  18. Przychodzki A., Bartoszek A., Swarzędz, ludzie, ule. Przyczynek do historii miasta, Swarzędz 2016.
  19. Swarzędz wczoraj i dziś. Album z okazji 380. rocznicy lokacji miasta, pod red. A. Bartoszek i in., wyd. 2 poprawione, Swarzędz 2018. Dostęp: www.swarzedz.pl.
  20. Swarzędz na starych pocztówkach, Swarzędz 2008. Dostęp: www.swarzedz.pl.
  21. Szafran H., Miasto Poznań i okolica, Poznań 1959.
  22. Uczestnicy Powstania Wielkopolskiego 1918-1919 związani z ziemią swarzędzką, pod red. A. Bartoszek i in., wyd. 2, Swarzędz 2019. Dostęp: www.swarzedz.pl.
  23. Werner A., Geschichte der evangelischen Parochien in der Provinz Posen, Lissa 1904. Dostęp: WBC.
Fragment Planu Miasta Swarzędza z widocznymi zmianami, naniesionymi po 1945 r. W centrum - cmentarz ewangelicki (jeszcze niepodzielony ul. Piaski) z oznaczonymi: kaplicą, budynkiem gospodarczym oraz domem grabarza. Za: igrek.amz.pl.

Fragment Geschichte der evangelischen Kirche zu Schwersenz, autorstwa pastora Thönerta… 

(…) budynek przytułku, który stał na rogu ulicy prowadzącej do Poznania, groził już zawaleniem i był tak niemożliwy do mieszkania, iż konieczna była budowa nowego. Życzono sobie teraz jednak jednocześnie, aby wyznaczyć również grabarzowi miejsce na mieszkanie na cmentarzu, aby pod jego nadzorem groby i opłotowanie były zabezpieczone przed uszkodzeniem na skutek czystej złośliwości, myślano również o urządzeniu kaplicy na pogrzeby i obserwacje ciał osób, których rzeczywista śmierć jest jeszcze wątpliwa. Zdecydowano się więc sprzedać nieruchomość starego przytułku na publicznej licytacji. Najwięcej zaoferował 22 listopada 1830 roku kupiec żydowski Isaac Guran, który zbudował na tej działce spichlerz. Po rozstrzygnięciu przez konduktora budowlanego Weckrodta zbudowano dom stojący na cmentarzu, którego jedną część przeznaczono na przytułek, a drugą na mieszkanie dla grabarza i kostnicę. Dom ten został ukończony dopiero w 1833 roku.

Źródło: K. F. Thönert, Historia kościoła ewangelickiego w Swarzędzu, tłum. M. Hoffmann, oprac. A. Małyszka, [w:] „Zeszyty Swarzędzkie”, 2010, nr 2, s. 31.

Kościół ewangelicki w Swarzędzu, wznoszony od końca XVIII w.; rozebrany w 1950 r. Obecnie, na placu Niezłomnych (dawniej Kirchenplatz, następnie: Stary Rynek) wyeksponowano jego podziemne pozostałości... Za: "Glockenweihe der evangel. kirchengemeinde Schwersenz", 1928, s. 5; dostęp: Polona.
"Kurier Poznański", 28.05.1936, nr 246, s. 2.
Niezachowana, neogotycka kaplica na terenie cmentarza ewangelickiego przy ul. Dworcowej (dawniej: Kolejowa) w Swarzędzu. Na drugim planie - wodociągowa wieża ciśnień. Fotografia z pierwszej dekady XX w., za: "Swarzędz wczoraj i dziś...".
Pastorówka oraz szkoła ewangelicka przy obecnym placu Niezłomnych (dawniej: Kirchenplatz, następnie Stary Rynek) w Swarzędzu; fotografia z pierwszej dekady XX w., za: "Swarzędz wczoraj i dziś...".
"Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich", t. XI, Warszawa 1890, s. 630.
"Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich", t. XI, Warszawa 1890, s. 631.
Głaz, upamiętniający dawnych mieszkańców Swarzędza, pochowanych na cmentarzu ewangelickim przy ul. Piaskowej i Dworcowej. Fot. P. Skrzypalik, listopad 2022 r.
Zarys historii parafii ewangelickiej w Swarzędzu (do końca XIX w.); źródło: A. Werner, "Geschichte der evangelischen Parochien in der Provinz Posen", Lissa 1904, s. 380-382.
Zarys historii parafii ewangelickiej w Swarzędzu (do końca XIX w.); źródło: A. Werner, "Geschichte der evangelischen Parochien in der Provinz Posen", Lissa 1904, s. 383-385.
Centrala do Spraw Grobów Niemieckich w Poznaniu; wykaz cmentarzy oraz znajdujących się na nich grobów Niemców, którzy zgineli w 1939 r. (i zostali pochowani na cmentarzu ewangelickim w Swarzędzu). Friedhofsliste. Verzeichnis der Friedhöfe. (Evgl. Friedhof in Schwersenz, Kreis Posen, Nr. 157 bis 169). Źródło: APP.
error: Nie kopiuj, udostępnij! Dzięki!
Skip to content