Relacja Jana Jankowiaka (pisownia oraz układ tekstu jak w oryginale):

Wrzesień 1939 rok bogaty w wydarzenia. W poniedziałek 11-go września wkraczają wojska hitlerowskie do Poznania. Miasto wygląda jak by było wymarłe. Tylko na powitanie hitlerowców, wyłażą ze swych nor volksdojcze. Wszystkie sklepy są pozamykane. Ludność częściowo ewakuowała się za wojskiem Polskim. W okolicach Starego Rynku gdzie było największe skupisko Żydów też niema żywej duszy. Sklepy też pozamykane, bardzo duża ilość tych sklepów obrabowana, nawet nie poradziła sobie obrona Narodowa. Narazie nic się nie dzieje, wojna z Polską już się zakończyła. Zaczynają powracać ci którzy uciekali przed nawałą hitlerowską. Wracają też Żydzi, przeważnie ograbieni ze swego dobytku, wracają do ograbionych mieszkań swoich. Nie wszyscy Żydzi jednak wracają, niektórym udało się uciec przed hitlerowskimi kolumnami pancernymi.
To też ci najczęściej nie wracają. Pojawiły się już pierwsze zarządzenia okupanta. Pierwsze dotyczy godziny policyjnej. Polakom wolno chodzić od godziny 6:00 rano do 19:00 wieczór. Żydzi prawie nie opuszczają swoich mieszkań. Rozuchwaleni volksdojcze, chodzą po ulicach jak stada wilków. Bardzo dużo kręci się ich po ulicy Żydowskiej, Wodnej, Półwiejskiej, węsząc za łupem, względnie patrzą obrabować jakiegoś Żyda, który przypadkiem znajdzie się na ulicy, buszują bezkarnie nikt im nic nie mówi. Wieczorem wpadają do Żydowskich mieszkań żądając okupu od Żydów, gdy Żydzi odmawiają tego to są bici i maltretowani, a nawet – zabijani. Samowolnie usuwają Żydów z mieszkań, nie dając im zastępczych mieszkań. Mamy już zimę 1939 roku Żydzi jeszcze mieszkają na swoich miejscach. Jak dotychczas nie mogłem rozróżnić Żyda od Polaka, dopomogli mi w tym hitlerowcy, wszyscy Żydzi muszą nosić opaski z gwiazdami sześcioramiennymi, inaczej nie wolno im wyjść na ulice. Nie tylko sami volksdojcze uganiają się za Żydami, przyłączyli się do nich też Polacy pośledniego gatunku. Ci ostatni znają się lepiej na sprawach w tropieniu i wskazywaniu co bogatszych Żydów Niemcom. Być może że dostaną od Niemców jakiś ochłap. Nas Polaków jeszcze nie ruszają, biorą się za Żydów. Myślę że chcą ich wszystkich wysiedlić z Poznania. Codziennie jestem w tej dzielnicy i widzę co wyrabiają z Żydami. W największy mróz wypędzają ich z mieszkań tylko w cieniutkim ubraniu, bez płaszczy i ciepłej bielizny. Wszystko co mieli przygotowane na drogę musieli pozostawić na miejscu. Narazie idą wszyscy razem w kierunku ku Górnej-Wildy, dokąd prowadzą ich Niemcy tego niewiem. Bezlitośnie obdzierają dzieci Żydowskie z ciepłej odzieży przyglądam się temu, ale dopomóc nikomu nie mogę. Na pozostawione mienie i mieszkania czekają już miejscowi volksdojcze, jak hieny na padlinę. Sam Poznań ma niewiele Żydów. Dziś dowiedziałem się gdzie umieścili wysiedlonych Żydów, zapędzili ich na stadion sportowy na Dolnej-Wildzie. Mrozy są tak straszne, że ja nie pamiętam takich, jednak starsi mówią że w roku 1928 była też taka ciężka zima. Spędzeni Żydzi na stadionie mieszkają w strasznych warunkach, byłem tam zobaczyć. Mieszkają przeważnie pod gołym niebem. Niemają czym rozpalić ogniska nawet. Stadion jest obstawiony przez Niemców, nikt im niechce pomagać, każdy się boi, gdyż Niemcy tak samo karzą Polaków za udzielanie pomocy Żydom. Nie było na stadionie takiego miejsca by mogli się ogrzać, w takich warunkach to trudno jest psa trzymać. Gdy poszedłem raz jeszcze na stadion by zobaczyć się z Żydami to już ich nie było. Niemcy wywieźli ich do Kalisza. Więcej już ich nie widziałem. Mamy kwiecień 1940 rok Niemcy spędzili nową Partię Żydów na Stadion. Chodzę tam codziennie, obok stadionu na placu rozlokował się Lunapark, mamy się gdzie zabawić. Często też chodzę na stadion do Żydów. Dowiedziałem się zkąd ich Niemcy tu przywieźli. Są tu Żydzi z całego województwa Poznańskiego z Szamotuł, Obornik, Tuliszkowa, Turka, Środy, Jarocina. Najwięcej jest jednak ze wschodnich powiadów województwa Poznańskiego. Ta grupa Żydów która przebywa na stadionie jest w lepszej sytuacji, mają oni cieplejsze ubrania, kurtki i płaszcze. Ale głód cierpią jednakowy, wyżywienie składało się z żadkiej brukwi, i około 40 dkg chleba, no i jakiejś brunatnej cieczy którą nazywano kawą. Gdy widzę co otrzymują z wyżywienia to zdaje sobie z tego sprawe że ja na tym życiu bym nie wytrzymał. Do pracy narazie ich nie gonią to tylko jest dobre, bo gdyby jeszcze musieli pracować nie wytrzymali by dłużej jak kilka dni. Niektórzy Polacy mieli dostęp do obozu, a równa to się z robieniem interesów, można było zarobić, np. dobry męski płaszcz można było kupić za 0,5 kg chleba, koszulę ciepłą za 4 papierosy. Żydzi są zmuszani przez hitlerowców do takiego handlu. Gdy przyszedłem na dzień następny już rodziny Żydowskie były porozdzielane, pozostali tylko na stadionie sami zdrowi mężczyźni, kobiety, dzieci i niezdolnych do pracy gdzieś zabrali. Jest ciepło to też nie cierpią oni tak jak ci co byli tutaj w okresie cięszkich mrozów. Nie tylko sami Niemcy pilnują Żydów są też Polacy tzw. strórze nocni, ale umundurowani, chcą się wykazać przed Niemcami swoją gorliwością. Oni nie przymykają oka, na blache przewinienia popełnione przez Żydów. Najczęściej zdarzają się wypadki pobicia a nawet zabicia Żyda za to że zbliżył się do ogrodzenia. Muszę zameldować się w arbaitsamcie bo niechcą mi wystawić kart żywnościowych. Gdy poszedłem się zameldować otrzymałem skierowanie do pracy w Zarządzie Ogrodów i Cmentarzy, biura tego Przedsiębiorstwa mieściły się w Poznaniu przy ul. Podgórnej 10. Otrzymałem tam zaświadczenie na pobranie kart żywnościowych, i skierowanie na miejsce mojej pracy. Przedsiębiorstwo w którym rozpotrząłem pracę trudniło się rozbiórką cmentarzy Żydowskich, i budową sztucznego jeziora na przedmieściu Poznania. Miejsce gdzie rozpotrzęli budowę jeziora znajdowało się pomiędzy torami kolejowymi. Była tam kiedyś ulica Gliniana. Zamieszkiwało tam kilkanaście rodzin Polskich których Niemcy wysiedlili. Mieszkali tam Sikora Antoni, rodzina Kalinowskich, Dyszkiewiczów, Taberskich, Bąków, Nowaków, i Wichniarz. Wszystkich wysiedlili dlatego by nie byli świadkami popełnienia zbrodni jaką zamierzali w przyszłości dokonać. W tym celu Niemcy ze szkoły podstawowej w Krzyżownikach zrobili obóz dla Żydów których zatrudnili przy budowie sztucznego jeziora. Szkoła została ogrodzona drutem kolczastym, a straż pełnili werkszutrze, i Polscy dozorcy. Straż ta rekrutowała się z miejscowych volksdojczy. Regulamin obozu przewidywał za najdrobniejsze przewinienia karę śmierci, lub pobicie do całkowitej utraty zdrowia. W bardzo krótkim czasie wszyscy Żydzi zostali zatrudnieni przy budowie sztucznego jeziora. Było to miejsce całkowicie nie dostępne dla osób postronnych. Na miejscu gdzie ma powstać jezioro jest kilka starych fortów, i Niemcy zamierzają je wysadzić w powietrze.
Sprowadzili jakieś maszyny i wiercą otwory by założyć ładunek wybuchowy. Gdy przyszliśmy do pracy, a wraz z nami Żydzi, Niemcy byli już przygotowani do wysadzenia w powietrze tych fortów. Dla uprzyjemnienia sobie czasu Niemcy wybrali 11 Żydów i kazali im wejść na fort.
Żydzi całkowicie orientowali się że wraz z nimi zamierzają wysadzić ten fort w powietrze. Żydzi nie mieli innego wyjścia z sytuacji gdyż tak czy inaczej groziła im śmierć, i dlatego nie protestowali wogóle. Dowodzący minowaniem oficer Niemiecki saper kazał całej 11-ce zejść z góry, i wszystkich zamknąć w bunkrach tego fortu. Został teraz ogłoszony sygnał by wszyscy obecni przy forcie, ukryli się przed grożącym niebezpieczeństwem. Oficer saper wziął do ręki jakąś małą maszynkę do której dochodziły dwa izolowane kable, i przekręcił korbką. W tym momencie nastąpił wybuch i słup dymu wzbił się w powietrze. Bunkry które przetrwały lata przestały istnieć, a wraz z nimi wysadzeni zostali w powietrze Żydzi którzy zostali zamknięci na rozkaz oficera.
Po odczekaniu kilku minut Niemcy pobiegli do wysadzonego fortu, by obejżeć co pozostało po wysadzonych w powietrze Żydach. Oficer Niemiecki żałował że tylko kazał wysadzić 11-tu Żydów.

Działobitnia nad Bogdanką (niem. Bogdanka Batterie) na zdjęciu lotniczym z okresu I wojny światowej; ze zb. Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu via Poznański Szlak Forteczny.

Przy rozbijaniu kamieni i cegły pozostałych po wyminowaniu, zatrudnieni byli Żydzi. Każdy zatrudniony przy tym Żyd musiał potłuc na drobny miał ponad 1,5 metra³. Była to cięzka praca i bardzo trudna do wykonania. W razie nie wykonania normy zostali ci którzy nie wykonali ukarani karą fizyczną w postaci dwadzieścia piec kijów w tylną część ciała. Ukarani Żydzi na głos musieli liczyc uderzenia, biada temu który się pomylił względnie zemdlał, wtedy zwykle zaczynali bić od nowa. Obóz oddalony był od miejsca zatrudnienia Żydów około 10 kilometrów. Żydzi dochodzili do miejsca zatrudnienia na piechotę. Powrotną drogę odbywali tak samo. Oto jak wygląda rozkład zajęć w obozie Żydowskim w Krzyżownikach pod Poznaniem. O godz. 3:00 rano pobutka, o gdz. 4:45 apel poranny. O czwartej śniadanie na które składa się z czarnej gorzkiej cieczy zwanej kawą. 4:15 wymarsz do pracy. Po drodze nim doszli do miejsca pracy, dźwigali na plecach tych którzy osłabli w czasie marszu. Często idę do pracy wraz z nimi, i widzę jak dozorcy między innymi i Polacy znęcali się nad tymi którzy osłabli w marszu, bili ich, i kopali gdzie popadło, nie oszczędzali też głowy. Po przybyciu na miejsce pracy muszą biegiem udawać się po swoje narzędzia. Nikomu nie wolno odpoczywać, każda minuta jest droga, chociaż Żydzi pracują bezpłatnie. Żydzi pracować musieli bez przerwy i odpoczynku, nie wolno było im się wyprostować ani też głowy do góry podnieść. Rozmowa z kolegą też była zabroniona, za takie wykroczenia strasznie biją Żydów. Wymierzają też Żydom inne kary takie jak skakanie żabki po glinie, wieszanie za ręce na gałęzi, lub maszerowanie z kamieniem na ramieniu przez godzinę lub dwie. Żydzi otwarcie mówią że nie wytrzymią dłużej jak miesiąc, gdy przypatruję się temu sam myślę że ja nie wytrzymałbym tego dłużej niż trzy dni.
Najgorsze prace wykonywali Żydzi, przeważnie kopali glinę i ładowali na wózki. Przy tej pracy też mieli ustaloną normę, każdy musiał załadować 1 wózek w przeciągu 30-tu minut. Przy każdej grupie stoi dozorca i popędza tych którzy według niego ociągają się w pracy, nie popędza słowem lecz czynem bije ich trzonkiem od łopaty.
Na tych którzy nie dotrzymują tempa w pracy też mają sposób, gdy któryś osłabnie i usiądzie by odpocząć, ten już może pożegnać się ze wszystkimi. Do takiego dolatuje jeden lub dwóch dozorców i tak długo go bije aż ten nie wyzionie ducha. Nasz majster jest Polakiem weteranem I-ej światowej wojny, niema jednego oka. Nazywa się Kęsy jakiś sadysta nas nie lubi, a jeszcze gorzej nie może patrzeć na Żydów też im dokucza, chociaż sam ich nie bije, ale napuszcza Niemców by znęcali się nad Żydami. To on poddał projekt niemcom by Żydów zaprząc do ciężkiego walca i walcować miejsca gdzie została świerzo zasiana trawa.
Widzę jak zabierają się do ciągnięcia tegoż walca, jest ich około 50-ciu, nie mogą sobie poradzić, walec lgnie w glinie nie ruszają ani kroku, dolatują Niemieccy dozorcy i Niemiecki Majster. Krzyczą tak że ogłuchnąć można los, los, waiter machen. Biją ich za to że nie mogą poradzić i wciągnąć tego walca. Majster nasz śmieje się do rozpuku, i opowiada jak to Hitler złoty nauczył żydów roboty. Takich jak Kęsy jest wielu, służył w Niemieckiej armi w czasie pierwszej wojny światowej. Nigdy też nie widziałem by jakiemuś Żydowi dał kawałek chleba lub jabłko. Obiad Żydzi otrzymywali na miejscu pracy, widze jak im wydają ten obiad. Gotują w szopie zbitej z desek. W porze letniej Żydzi otrzymują obiady z liści od kapusty, nie widzę by któremuś do puszki od konserwy lub do jakiego garnuszka wpadł ziemniak, misek nie mieli. Wydają im po 3/4 litra samej wody i na dodatek nie słonej, gdzieś niegdzieś pływa liść z kapusty rozgotowany. Wydawanie dolewki tej zupy zależało od dobrego humoru dozorców. Przeważnie pozostałą zupę kazali wylewać. Posiłki sporzywali na stojąco, na dodatek musieli się spieszyć, gdyż przerwa obiadowa trwała zaledwie półgodziny i w to był jeszcze wliczony czas dojścia do miejsca wydawania posiłków. W porze zimowej Żydzi otrzymują obiady z brukwi, lub też z wytłoków z buraków cukrowych. Zgniłej kapusty brukwi i wytłoków z buraków, dostarcza majątek w golęcinie, który był pod zarządem niemieckiego obszarnika ze Strzeszyna pod Poznaniem. O godzinie 17:00 Żydzi zbierają się by pomaszerować do obozu. Dozorcy przeliczają swoje grupy, po czym następuje odmarsz do obozu. Nie zapominają też o tych którzy osłabli w pracy a następnie zostali pobici, ci o własnych siłach już iść nie mogą. Każdego dnia jest kilku takich. Trzeba ich nieść na plecach do obozu, przecież po cieżkiej katorżniczej pracy samemu trudno jest zajść.
Żadko który nosił swoje obuwie, przy takiej pracy szybko im się zniszczyły. Niemcy wydali im obuwie, ale całe z drzewa jakiego ja nigdy nie widziałem. W takim obuwiu trudno jest przestać godzinę a nie dopiero maszerować i pracować. Codziennie widzę te marsze, ich pracę, ich niedolę, jaką przeżywają, jestem z nimi i rozmawiam z nimi. Nie spodziewają się niczego dobrego, każdy z nich twierdzi, że przyżyją tylko wówczas jeśli wojna zakończy się jutro, a na to niema żadnych widoków. Niemcy są coraz pewniejsi swego zwycięstwa, nie liczą się z Polakami, a co dopiero mówić o Żydach. Nie mają żadnych wiadomości od swych rodzin od czasu, gdy zostali przymusem rozłączeni. Utracili to co dla nich było najmilsze, rodziców, dzieci, i żony. Niemają żadnych wiadomości, co do losów swych najbliższych. Zapoznałem się z jednym żydem, pochodzi z okolic Turka. Liczy sobie lat dziewiętnaście, ale wygląda jakby miał lat 50, jest sam tutaj, jego rodziców Niemcy zabrali i niema wiadomości od nich. Musiał ich bardzo kochać bo tęskni strasznie za nimi. Nazywał się Goldberg Emanuel pochodził z okolic Turka.
Gdy się spotykamy, stale płacze, mówi czysto po polsku że, on chyba nie będzie nigdy wolnym. Pomagam mu jak mogę, przynoszę do pracy codziennie około półtora litra zupy którą mi matka gotuje, bym w pracy sobie zjadł. Dzielę się z nim tą zupą ale on nie bardzo chce jeść, chociaż jest tak głodny że nikt tego nie potrafi wyobrazić sobie. Codziennie to samo przechodzą Żydzi już nie mają sił, jednak każdy z nich żyje nadzieją że może wojna skończy się jutro, ale mamy dopiero rok 1940, już została zabrana Francja, Belgia, Holandia, Luksemburg.
Są nawet Francuzcy jeńcy wojenni. Kwaterują też w szkole w Szczeszynie nikt ich nie pilnuje tak jak żydów, pracują w majątku i przy budowie drogi asfaltowej z Golęcina do Strzeszyna. Budowa jeziora weszła w pełne stadium. Wykopy trwają nadal zatrudnieni przy tym są wyłącznie Żydzi. Nastały gorsze warunki pracy gdyż teraz żydzi muszą pracować w wodzie i kopać glinę. Woda nieraz sięga do pasa, a oni nie mają butów gumowych, ani ubrań roboczych by mogli sobie zmienić.
W tych mokrych ubraniach maszerują do obozu, i na dodatek w przemoczonych drewniakach które nazywamy „Holendrami”.

Wokół terenu na którym zatrudnieni są Żydzi krąży patrol policji Niemieckiej na koniach. Czychają tylko na to by przyłapać jakiego Żyda który się oddali z miejsca pracy, z takim załatwiają się szybko. W miejscu gdzie łączy się tor wyścigów konnych w Ławicy pod Poznaniem z jeziorem, złapali żyda który oddalił się od miejsca pracy około 300 metrów, myślałem że go zastrzelą, ale tego nie zrobili, wynaleźli inną śmierć męczeńską, zatratowali go koniami i pojechali dalej. Cała grupa na tym ucierpiała, gdyż nikt poza mną tego nie widział a dozorcy kazali szukać tego zaginionego tak długo aż go nie znajdą. Doszedłem do przekonania że Żydzi też są ludźmi żałuje ich mocno że tak z nimi się obchodzą, że gorzej ich traktują niż psów. W porze letniej zabraniają nawet Żydom chodzić boso, woleliby chodzić boso, niż w tych butach które dali im Niemcy, ale to jest niemożliwe gdyż specjalnie zabraniają chodzić boso by udręczyć Żydów, nawet w pracy to samo robią, biada temu śmiałkowi który ośmieli się zdjąć buty.

Bicie i znęcanie się tu jest tak popularne jak chleb powszedni niema tu żadnych innych kar które można by było zastosować, gdyż wolą bić i maltretować, aniżeli upominać i tłumaczyć.
Mamy już zimę 1940 rok nic się nie zmieniło Żydzi jak pracowali tak pracują, tylko więcej cierpią, dokucza im zimno, niemają ciepłej odzieży, Niemcy też im nie dają. Marsz do obozu utrudnia im śnieg i mróz, z obozu wychodzą gdy jest całkowicie ciemno, i wracają gdy już jest całkowicie ciemno. Bywają wypadki że przypadkowo uda się któremuś z Żydów odłączyć od grupy, i pujśc po prośbie za chlebem lub ziemniakami, ale taki to musi uważać, gdyż w tej okolicy do której zapuszczają się Żydzi za chlebem jest równierz zamieszkiwana przez Niemców.
Byłem świadkiem wypadku jaki miał miejsc na torze wyścigów konnych w Ławicy. Trener Kurt Janke ujeżdżający swego konia spotkał Żyda jak szedł przez plac wyścigów konnych w Ławicy i pobił go do utraty nieprzytomności, a następnie wjechał na niego koniem i zabił. Takich jak Janke jest tutaj w okolicy więcej, jest nim Czeski volksdojcz Novak który tylko patrzy by okazja taka mu się przytrafiła, on to naprawdę umie z Żydami się załatwiać, spotkanego Żyda najpierw pobije, a potem założy sznur na nogi Żyda i przywiąże go do bryczki którą stale jeździ. Ciągnięty w ten sposób Żyd bardzo szybko żegna się z tym światem. Takich wyczynów jakich dokonuje Janke i Novak, nie każdy potrafi, to są sadyści, jeden z nich Novak jest członkiem S.A. drugi Janke nie ustępuje pierwszemu.

Ucieczka Żydów wogóle się nie popłaca, każdy uciekinier został szybko schwytany, ale cały i zdrowy i nigdy nie powrócił żywy, w okolicy była też nasiedlona masa Niemców Bałkańskich których nazywali tu Baltendojczami i oni to właśnie byli nadgorliwcami. Byli jeszcze tacy którzy będąc Polakami przed wrześniem 1939 i nazywali się Sikorscy, zamieszkiwali przy ul. Tatrzańskiej tuż przy samym przejeździe kolejowym w Ławicy, przyjęli volkslistę, mieli jedynego syna Janka którego zaraz po przyjęciu volkslisty wciągnęli do armii Niemieckiej.
Sikorscy prowadzą sklep spożywczy, gdy wszedł do nich Żyd by prosić o chleb to został w sklepie pobity i musiał szybko uciekać gdyż Sikorska zaczęła krzyczeć że zawiadomi policję Niemiecką.

Żydzi byli bici przez dozorców też za to że zbyt długo siedzieli w klozecie. Gdy któremuś nie nabrała się pełna łopata gliny lub ziemi też dostawał bicie, w takim wypadku byli bacznie obserwowani przez dozorców. Niemcy stosowali taką taktykę że kazali jednemu Żydowi bić drugiego gdy ten odmówi, to sam został pobity. Bardzo szybko zmieniają się twarze, ci z którymi wczoraj rozmawiałem już dzisiaj ich niema, nie przyszli do pracy, nie dlatego że nie chcieli, ale dlatego że niemogli, gdyż były to ich ostatnie minuty ich życia. Na miejsce tych którzy pożegnali się z tym światem przywożą wciąż nowych i zdrowych, dobrze wyglądających zobaczymy co za kilka dni z nimi będzie, zrobią się ludźmi nie dopoznania, i tak jest 18-to letni chłopcy wyglądają dziś jak 60-cio letnie starcy. Tu trzeba pracować pod batem, a dozorcy chodzą i los, los, waitermachen wołają. Bardzo duży ruch był gdy teren budowy miał być wizytowany przez jakiegoś hitlerowca z dyrekcji Ogrodów Lasów i Cmentarzy, bardzo często przyjeżdżał na wizytację hitlerowiec Skorzynsky który w czasie wizytacji tylko poluje na to by przyłapać jakiegoś Żyda gdy odpoczywa. Złapanego na takim przestępstwie bije do utraty przytomności. Teren budowy jest duży ciągnie się blisko trzy kilometry, wszędzie pracują żydzi.
W Szczeszynku pod Poznaniem mieszka Niemiec nazwiskiem Lorentz ma dwóch dorosłych synów, sam prowadzi kantynę w koszarach lotniczych w Ławicy i on ma na swoim sumieniu jednego Żyda którego przyłapał jak zerwał jabłko w jego ogrodzie.
Widziałem tego Żyda jak się nazywa to niewiem, ma przyszytą gwiazdę sześcioramienną i na niej numer obozowy 241 leży pod płotem. Mieszka tu w okolicy Kunert zatwardziały hitlerowiec jest trojhendrem jego zamiłowaniem jest tropienie Żydów którzy oddalili się od swojej grupy. On nie przepuści żadnego spotkanego Żyda najpierw pobije do utraty przytomności, a potem zastrzeli.
Dozorcy mają też swoje hobby, gdy widzą że któryś żyd ma brudne ręce, to zaraz pokazują mu jak wygląda porządne mycie. W porze zimowej najczęściej każą takiemu skoczyć do lodowatej wody, w porze letniej zaś stosują szorowanie cegłą tak długo aż nie zejdzie skóra z szorowanego. Takie skoki do wody kończą się przeważnie śmiercią.
Wojna jeszcze trwa nie słychać o jej zakończeniu a mamy już rok 1941, drugi rok wojny, coraz więcej niewinnych ofiar pochłania ta wojna. Żydzi nie popełnili żadnego przestępstwa, zamknięto ich w obozie dlatego że urodzili się Żydami. Dziś mamy 4 maja 1941 rok przyszedłem do pracy normalnie, przyniosłem obiecane ziemniaki Moszowi. Przyłapał mnie na tym Hoizler hitlerowiec zacięty, Moszowi zabrał te ziemniaki i rozdeptał, a ja dostałem porządne lanie. I Mosze też dostał za to lanie. Hoizler obiecuje mnie że zamelduje o tym do gestapo. Może tylko mnie tak straszy i nic więcej mi nie zrobi. Do pracy chodzę normalnie jakoś mnie nikt nie rusza. 12 maja 1941 roku dostaje wezwanie bym się zgłosił na ulicę Ratajczaka Nr. 1. gdzie mieści się Poznańskie gestapo.
Już wiem oco się rozchodzi, ale co robić muszę iść do nich, bo gorzej gdy sami przyjadą będzie. Poszedłem donich o godzinie 8:00 skąd zostałem odwieziony do fortu VII. pod Poznaniem.
Skończyło się moje widywanie z Żydami, żadnego z nich już nigdy nie widziałem.

Źródło: Relacja Jana Jankowiaka, Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie, sygn. 301/6405, k. 1-14 (zachowano pisownię oryginalną).