We wschodniej części dawnego Chwaliszewa – opisywanego jako „poznańska Wenecja”, słynącego z konkurencyjnego rzemiosła, zorganizowanego w liczne cechy – istniały dwie rzymskokatolickie świątynie. Południową stronę chwaliszewskiego przyczółka Mostu Tumskiego od drugiej połowy XV w. zajmował szpitalny kościół pw. św. Wawrzyńca; po stronie północnej stał pomocniczy dla kolegiaty św. Mikołaja na Zagórzu kościół pw. św. Barbary. Przy tym ostatnim założono niewielki cmentarzyk, użytkowany w czasach nowożytnych. Podczas wizytacji w 1779 r. ks. Józef Rogaliński zanotował: „Cmentarz od strony uliczki jest z porządnego muru, z bramą murowaną i zamykanymi wrotami drewnianymi, od tyłu kościoła jest tylko płot drewniany. Na tym cmentarzu stoi kamienna figura św. Jana Nepomucena, sporządzona staraniem sławetnego Michała Gościmskiego, burmistrza chwaliszewskiego, szczególnego dobrodzieja tego kościoła. Przed tą figurą stoi piękna szklana lampa, płonąca przez cały dzień”.

Cmentarz oraz oba chwaliszewskie kościoły wraz ze szpitalami zostały zlikwidowane na początku XIX w., kiedy Prusacy, odmawiając finansowania remontów katolickich świątyń, wprowadzili nowe rozporządzenia sanitarne, zwiastujące głębokie przemiany urbanistyczne Poznania. Skutkiem wielokrotnych przekształceń krajobrazu w XIX i XX w. (m.in wzniesienie kamienic czynszowych na miejscu osiemnastowiecznych domów jednopiętrowych, zmiany przebiegu głównego koryta Warty, (od)budowy mostu łączącego Chwaliszewo z Ostrowem Tumskim) wskazanie precyzyjnej lokalizacji chwaliszewskich świątyń nastręcza pewne trudności. Przy obecnym układzie przestrzennym śladów cmentarza i kościołów szukać należy… na dnie rzeki Warty.

Oprac. Paweł Skrzypalik

PORÓWNAJ:

• J. Łukaszewicz, Krótki opis historyczny kościołów parochialnych, kościółków, kaplic, klasztorów, szkółek parochialnych, szpitali i innych zakładów dobroczynnych w dawnej dyecezyi poznańskiej, t. I, Poznań 1858. Dostęp: WBC.
• „Kronika Miasta Poznania”, 1995, nr 1, Chwaliszewo. Dostęp: WBC.
  • Józefa Rogalińskiego wizytacja kościołów chwaliszewskich w 1779 roku. Tłumaczyli i wydali A. Pawlaczyk i J. Wiesiołowski, [w:] „Kronika Miasta Poznania”, nr 1/1995, Chwaliszewo, s. 75-98.
• „Kronika Miasta Poznania”, 1997, nr 1, Śródka, Ostrówek, Św. Roch. Dostęp: WBC.
• J. Kaczmarek, Chwaliszewo. Poznańska Wenecja, Poznań 2011.
• A. Kaniecki, Poznań. Dzieje miasta wodą pisane, Poznań 1993.
• P. F. Neumann, O kościele szpitalnym św. Wawrzyńca w Poznaniu na Chwaliszewie u schyłku XVIII wieku, [w:] „Ecclesia. Studia z Dziejów Wielkopolski”, 2010, t. 5, s. 67-82. Dostęp: pressto.amu.edu.pl.
• A. Chybiński, Most Chwaliszewski, [w:] „Kronika Miasta Poznania”, 1924, nr 3, s. 49-56. Dostęp: Polona.
• S. Janicki, Zarys historii krzyża przy poznańskim moście Chwaliszewskim, [w:] „Kronika Miasta Poznania”, 1938, nr 4, s. 466-483. Dostęp: WBC.
• J. Kaczmarek, Chwaliszewo. Rys monograficzny, [w:] „Kronika Miasta Poznania”, 1981, nr 3, s. 43-56. Dostęp: WBC.