W lata dwudzieste ubiegłego wieku poznaniacy wchodzili bez przesadnego entuzjazmu. Wiele było do zrobienia, niemało do przemyślenia. Zaczęło się to „najkrótsze dwudziestolecie” od wojny na wschodzie, skutkiem której prezydent Jarogniew Drwęski zarządzał „miastem-szpitalem”. Wiosną w ruch wprawiono polsko-ukraińską ofensywę. Wielkopolskie pułki maszerowały na Kijów; szpalty lokalnych dzienników wypełniły klepsydry, informujące o heroicznej śmierci grudniowych powstańców „w walce na bagnety”. Drwęski, dotąd bardziej poeta niż polityk, skutecznie studził gorące głowy endecji, co i rusz mówiącej o autonomii. Niedawna „liga brandmeistrów”* sukces powstańczy z lat 1918-1919 zdyskontować chciała na własny rachunek. Za Piłsudskim w Poznaniu, oględnie mówiąc, nie przepadano, toteż groźba utworzenia „oddzielnego państwa” była całkiem realna. Jednak kryzys integracyjny poznański magistrat umiejętnie przezwyciężył. Właściwy Wielkopolanom solidaryzm społeczny tryumfował, choć z separatystycznych resentymentów Poznań nie wyleczył się nigdy. Póki co, radowano się powściągliwie… Niemniej, w roku 1922 Cyryl Ratajski obejmował miasto otwierające się na świat – miasto Targów i Uniwersytetu. Miasto z wizją.

Po 1918 roku krajowa administracja zrobiła wiele, aby różnice cywilizacyjne pomiędzy dawnymi zaborami zniwelować. Robotnikom obiecano poprawę warunków pracy i godne wynagrodzenie. Jednocześnie wezwano ich do dopełnienia patriotycznego obowiązku w obliczu wojny o granice na wschodzie. Proletariacki temperament łagodzono wypłacając gwarantowany ustawą sejmową tzw. dodatek drożyźniany w postaci trzynastej pensji. Jednak z wysokości poznańskiego magistratu nie każdy społeczny problem zrazu dostrzeżono, a niektórych – dostrzec po prostu nie chciano… Ministerstwo byłej Dzielnicy Pruskiej z siedzibą w kajzerowskim Zamku, finansowego zobowiązania wobec poznańskich kolejarzy nie dopełniło. Ci – odpowiednio zmotywowani przez związek zawodowy – tłumnie ruszyli pod Zamek. Endecki minister, mecenas Władysław Seyda, delegację zbył obietnicą rychłych konsultacji z Warszawą i dalszych rokowań. Jednak wyznaczony czas minął, a delegaci nie zostali ponownie przyjęci. Wzburzony tłum ponownie stanął pod siedzibą ministerstwa**. Był 26 kwietnia 1920 roku.

_____________

* „W Krakowie przeciwników powstania nazywano „ligą brandmeistrów”. Brandmeistrami byli przede wszystkim krakowscy „stańczycy”. Oni sami nazywali siebie realistami i tłumaczyli, że realizm nakazywał im osiąganie bez rozlewu krwi tego, co w danej chwili osiągnąć można. Związki między stańczykami i organicznikami były zawsze bardzo żywe. (…) Brandmeistrów nad Wartą było z pewnością nie mniej niż nad Wisłą”. Por. W. Łazuga, Bohater zbiorowy i liga brandmeistrów. Dwa aspekty Powstania Wielkopolskiego [w:] Powstanie Wielkopolskie 1918-1919. Wybrane aspekty z perspektywy 90 lat. Materiały z ogólnopolskiej konferencji naukowej „90. rocznica Powstania Wielkopolskiego 1918-1919”, Poznań, 17 grudnia 2008 r., red. naukowa: J. Karwat, Poznań 2008, s. 28-34.

** Warsztaty Kolejowe (a właściwie Warsztaty Główne Parowozowo-Wagonowe w Poznaniu, późniejsze ZNTK) zatrudniały wówczas ok. 2500 robotników, pośród nich wielu radykalnie nastawionych reemigrantów z Westfalii. Charyzmą wyróżniali się dwaj ślusarze, późniejsi radni miejscy i związkowcy, Stanisław Turtoń (1894-1940) oraz Maksymilian Altmann (1888-1932). To oni mieli zorganizować pracowniczy wiec zwieńczony okrzykiem skierowanym do tłumu: „Zostawić pracę! Idziemy pod Zamek!”. Świadkiem wydarzeń, które nastąpiły po tych słowach był inny wybitny działacz wielkopolskiego ruchu robotniczego, a zarazem jego dziejopis, Jan Brygier (1904-1999), późniejszy uczestnik Poznańskiego Czerwca ’56.