Grunwald: ewangelickie cmentarze św. Pawła oraz św. Łukasza
cmentarz nowoparafialny św. Pawła (niem. Neuer St. Pauli-Friedhof)
cmentarz św. Łukasza (niem. St. Lukas-Friedhof)
podczas niemieckiej okupacji traktowane jako honorowy Cmentarz Grunwaldzki (niem. Tannenbergfriedhof)
połączone przestrzennie cmentarze założono w latach 90. XIX w.; w części nadziemnej zlikwidowane w latach 50. XX w.
obecnie: park im. ks. Gustawa Manitiusa (dawniej: park Zwycięstwa), kompleks parafialny, teren Olimpii, jednostka policji
Grunwald | Olimpia | diakoniski | luteranie poznańscy | kościół Łaski Bożej | ROD im. Władysława Reymonta
Połączone przestrzennie cmentarze ewangelickich parafii: nowomiejskiej św. Pawła i jeżyckiej św. Łukasza założono w połowie lat 90. XIX w. Nekropolie powiększyły swój obszar na początku XX w., sięgając obecnej ul. Taborowej. Parkowa aranżacja kwater, bogato obsadzonych zielenią, symetrycznie poprzecinanych alejami, nawiązywała do nowoczesnej idei miasta otwartego na walory krajobrazowe podmiejskich ogrodów.
W 1911 r. uroczyście złożono tu doczesne szczątki zasłużonej diakonisy, Johanny Bade, inicjatorki powstania trzech poznańskich szpitali. Podczas okupacji, na nekropoliach przy ul. Grunwaldzkiej (które ówczesne władze miasta traktowały jako „reprezentacyjne”, honorowe miejsce pochówku: Tannenbergfriedhof, „Cmentarz Grunwaldzki”, w nazwie tej nawiązując do bitwy z 1914 r.) odbywały się uroczyste pogrzeby Niemców. Pochowano tu syna Gauleitera, trzynastoletniego Erhardta Greisera (zmarłego tragicznie w wypadku komunikacyjnym pod Międzychodem), a także zabitych pod Kutnem volksdeutschów (1939 r.) czy ofiary alianckiego nalotu na Poznań z kwietnia 1944 r. W tym samym roku odbył się pogrzeb ostatniego generalnego superintendenta Kościoła Ewangelicko-Unijnego w Polsce, ks. Paula Blaua. Na cmentarzu św. Pawła, w wydzielonej kwaterze „przy murze”, w nieoznaczonych grobach chowano Niemców-protestantów straconych w latach 1942-1944. Byli to przede wszystkim członkowie służb mundurowych oraz kolaborujący z polskim podziemiem – ofiary sądowego terroru. Zwłoki składano w trumnach, z uciętą na gilotynie głową pomiędzy nogami. Według zachowanej dokumentacji, w 1. połowie lat 50. XX wieku 69 osób ekshumowano i przeniesiono na Cmentarz Komunalnym nr 2 w Poznaniu (Junikowo); zapewne ofiary te spoczywają tam do dziś – większość w nieoznaczonej mogile, choć miejsca spoczynku kilku osób można wskazać precyzyjnie. Po bitwie o Festung Posen w lutym 1945 r. tymczasowo pochowano tu również czerwonoarmistów, padłych w boju lub zmarłych z ran w poznańskich lazaretach.
W okresie powojennym zniwelowano nagrobki oraz usunięto wiele ozdobnych drzew i rzadkich krzewów. Przebudowując piesze ciągi komunikacyjne i jezdnie w sąsiedztwie, przeprowadzono częściowe ekshumacje, a także rozebrano oba domy grabarzy oraz kaplicę cmentarza św. Łukasza (do lat 60. wykorzystywaną przez polskokatolicką parafię pw. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny). Na części terenu zajmowanego przez nekropolie założono Park Zwycięstwa, obecnie noszący imię zasłużonego duchownego, „męczennika za wiarę”, ks. Gustawa Manitiusa – organizatora polskich wspólnot ewangelickich w Wielkopolsce i na Pomorzu. Przetrwała neogotycka kaplica pogrzebowa cmentarza św. Pawła, obecnie użytkowana przez Ewangeliczny Zbór Reformowany w Poznaniu (niem. Evangelisch-Reformierte Freikirche) jako Stara Kaplica. Od 1968 r. jedną z głównych pocmentarnych alej wieńczy pomnik dłuta Ryszarda Skupina, upamiętniający wiktorię grunwaldzką. Opodal powstała estrada oraz place zabaw. Fragmenty nagrobków, najprawdopodobniej z cmentarza św. Łukasza, a także cmentarną pompę (abisynkę), odnaleziono na terenie Rodzinnych Ogródków Działkowych im. W. Reymonta, zajmujących dawniejsze południowe kwatery cmentarne. Tę część cmentarza św. Łukasza poznańscy protestanci dzierżawili i użytkowali jako ogródki warzywne już przed 1939 r. – na tym obszarze najprawdopodobniej nigdy nie dokonywano pochówków. Ludzkie szczątki ujawniano podczas budowy obiektów rekreacyjnych Olimpii (poł. lat 70. XX w.) oraz kościoła Łaski Bożej (pocz. XXI w.).
Obecnie teren dawnych, połączonych przestrzennie cmentarzy ewangelickich zajmują: park im. G. Manitiusa (który poznaniacy nazywają „parkiem sztywnych”), Centrum Parafialne przy ul. Obozowej z kościołem Łaski Bożej, należące do poznańskiej parafii Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w RP, budynki zajmowane przez Towarzystwo Sportowe Olimpia Poznań (basen i hotel), komisariat policji oraz Rodzinne Ogródki Działkowe im. W. S. Reymonta (według trzeciego już pokolenia działkowców „powstałe po wojnie na niezagospodarowanych wcześniej nieużytkach”).
Oprac. Paweł Skrzypalik
PORÓWNAJ:
- H. Hałas-Rakowska, Cmentarze gmin ewangelickich św. Pawła i św. Łukasza przy ul. Grunwaldzkiej, [w:] „Kronika Miasta Poznania”, 2011, nr 2, Grunwald, s. 139-156.
- H. Hałas-Rakowska, Założenia zieleni na Grunwaldzie na początku XX wieku. Od ogrodu ss. diakonisek po zieleńce międzywojnia, [w:] „Kronika Miasta Poznania”, 2011, nr 2, Grunwald, s. 123-132.
- M. Wojtczak, Poznańskie siostry Diakoniski (1866-1945), [w:] „Kronika Miasta Poznania”, 1996, nr 4, Lata dwudzieste, lata trzydzieste, s. 252-265. Dostęp: WBC.
- M. Wojtczak, „Diakonissenanstalt” w Poznaniu. Od Zagórza do Königstrasse (1865–1875), [w:] „Ecclesia. Studia z Dziejów Wielkopolski”, 2009, t. 4, s. 167-188. Dostęp: pressto.amu.edu.pl.
- M. Skalska, „Evangelischer Volkskalender”. Ewangelicki Kalendarz ludowy w Poznaniu (1861-1941), [w:] „Ecclesia. Studia z Dziejów Wielkopolski”, 2009, t. 4, s. 189-202. Dostęp: pressto.amu.edu.pl.
- O. Kiec, Die Anfänge der Diakonie in der Provinz Posen, [w:] Beiträge zur ostdeutschen Kirchengeschichte. Folge 5: „Die Anfänge der Diakonie im östlichen Europa“, red. P. Maser, D. Meyer i C.-E. Schott, Münster 2002, s. 34-44. Dostęp: repositorium.uni-muenster.de.
- O. Kiec, Poznańscy ewangelicy w stolicy Kraju Warty (1939-1945), [w:] „Kronika Miasta Poznania”, 2009, nr 3, Okupacja II, s. 79-93.
- Ł. Jastrząb, Spis obywateli niemieckich straconych w latach 1942-1944 na podstawie wyroków sądów niemieckich; dostęp: www.archiwumpz.iz.poznan.pl.
- Ł. Jastrząb, Życie religijne w Poznaniu podczas okupacji niemieckiej 1939-1945, (cz. I), [w:] „Poznańskie Zeszyty Humanistyczne”, XXIV/2014, s. 22-46.
- Ł. Jastrząb, Życie religijne w Poznaniu podczas okupacji niemieckiej 1939-1945, (cz. II), [w:] „Poznańskie Zeszyty Humanistyczne”, XXV/2015, s. 46-65.
- A. Rydzewska, M. Krzyżaniak, P. Urbański, Niegdyś sacrum, dziś profanum – dawne cmentarze ewangelickie Poznania i okolic, [w:] Niematerialne wartości krajobrazów kulturowych. „Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego”, nr 15, Komisja Krajobrazu Kulturowego PTG, Sosnowiec 2011, s. 64-72. Dostęp: yadda.icm.edu.pl.
- B. Łukasik, A. Wilkaniec, Parki miejskie w strukturze i krajobrazie Poznania, [w:] „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury PAN Oddział w Krakowie”, 2016, t. 44, s. 319-328.
- H. Michalak, Zabytkowe parki i skwery strefy centralnej miasta Poznania, [w:] „Zeszyty Naukowe Politechniki Poznańskiej. Architektura i Urbanistyka”, 2006, z. 6, s. 35-41.
- P. Bojarski, Jak zginął syn wzorcowego nazisty; poznan.wyborcza.pl z dnia 17.12.2011 r.
- K. M. Kaźmierczak, Protestancki męczennik z Poznania; gloswielkopolski z dnia 01.02.2016 r.
- lazarz.pl.
- Abisynia. Stowarzyszenie Mieszkańców im. M. Rajewskiego.
- I Zbór Kościoła Chrześcijan Baptystów w Poznaniu – zajmujący dawną kostnicę szpitala diakonis.
- Szpital Diakonisek – program z serii „Mój Poznań, moja Wielkopolska”, przygotowany dla Ratajskiej Telewizji Kablowej.
- J. Ludwiczak, Nagrobek z 1908 r. znaleziono na ogródkach działkowych przy Taborowej; lazarz.pl z dnia 26.04.2020 r.
- Szlak dziedzictwa reformacji. Dostęp: trakt.poznan.pl.
- Posener Altenheim | D-Paul-Blau-Haus (Lüneburg).
- Gemeinschaft Evangelischer Posener (Lüneburg).
- Sz. Majchrzak, Ludzkie szczątki na budowie basenu w Poznaniu; radiopoznan.fm z dnia 05.12.2024 r.
- „Kronika Miasta Poznania”, 2011, nr 2, Grunwald.
- Architektura i urbanistyka Poznania w XX wieku, pod red. T. Jakimowicz, Poznań 2005.
- Bilder aus der Innern Mission im Posener Lande, Posen 1912.
- Brzezińska A. W., Fabiszak M., Cmentarz – Park – Podwórko. Poznańskie przestrzenie pamięci, Poznań 2017.
- Domasłowski J., Kościół Ewangelicko-Augsburski w Poznaniu i w Zachodniej Wielkopolsce w latach 1919-2005, Poznań 2005.
- Kiec O., Historia protestantyzmu w Poznaniu od XVI do XXI wieku, Poznań 2015.
- Kiec O., Protestantyzm w Poznańskiem 1815-1918, Warszawa 2001.
- Korduba P., Paradowska A., Na starym Grunwaldzie. Domy i ich mieszkańcy, Poznań 2012.
- Krzyślak B., Dawny kościół św. Pawła na Fredry, Poznań 2003.
- Krzyślak B., Kościół Najświętszego Zbawiciela w Poznaniu, seria: „Zabytki Poznania” Biblioteki „Kroniki Miasta Poznania”, Poznań 2017.
- Manitius A., Ks. Gustaw Manitius. Pastor ewangelicki, męczennik za wiarę i polskość, Toruń 2015.
- Przybylski A., Abisynia. Osiedle na poznańskim Grunwaldzie, Poznań 2017.
- Skuratowicz J., Architektura Poznania 1890-1918, Poznań 1991.
- Stryjkowski K., Poznań ’45. Ostatni rok wojny i pierwszy rok odbudowy, Poznań 2013.
- Staemmler J., Wspomnienia poznańskiego pastora, przekład i opracowanie: O. Kiec, Poznań 2017.
- Szafran H., Miasto Poznań i okolica, Poznań 1959.
- Śmigielski K., Ewangelicki zakład djakonis w Poznaniu a organizacja szpitalnictwa polskiego, Poznań 1932.
Szpital z zakładem diakonis (niem. Diakonissenanstalt).
Obecnie: Szpital Kliniczny im. Heliodora Święcickiego Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu 
Pogrzeby folksdojczów; jesień 1939 r. 
Pogrzeb niemieckich ofiar alianckich nalotów bombowych na Poznań; kwiecień 1944 r.
(…) silną akcję rozpętano wokół pogrzebów ofiar nalotu. Niemieckie uroczystości żałobne odbyły się 13 kwietnia [1944 r.] w godzinach przedpołudniowych na cmentarzu przy ul. Grunwaldzkiej. Zwyczajem przyjętym w Niemczech pogrzeb nosił charakter wojskowy. Trumny poległych, przyozdobione znakami runicznymi, zostały wystawione rzędem na widok publiczny i wartę honorową przy nich trzymali osobiście m.in. gauleiter „kraju Warty” Arthur Greiser i gen. art. Petzel (dowódca XXI okręgu wojskowego). Pompatyczne mowy i kondolencje złożone rodzinom przez Arthura Greisera, zamykały ten przykry i niechętnie widziany przez dygnitarzy hitlerowskich obrządek. Po czym już nie czekając na zasypanie mogił, władze i oddziały partyjne szybko opuściły cmentarz. Przyczyny tego pośpiechu stały się oczywiste w kilka minut później, gdy przez radio głoszono alarm lotniczy. Według relacji Gestapo „Uczestnicy pogrzebu, szczególnie młodzież szkolna, z wielkim przerażeniem zaczęli szukać schronienia w najbliżej stojących domach, skacząc przez groby i nie troszcząc się o jakikolwiek porządek”.
Źródło: M. Olszewski, Naloty bombowe zachodnich aliantów na Poznań w 1941 i 1944 roku (część pierwsza), [w:] „Kronika Miasta Poznania”, 1967, nr 2, s. 32.
PORÓWNAJ:
- M. Olszewski, Naloty bombowe zachodnich aliantów na Poznań w 1941 i 1944 roku (część druga), [w:] „Kronika Miasta Poznania”, 1967, nr 3, s. 43-55.
- B. Rudawski, Alianckie naloty na Poznań, [w:] [Dokumenty] „Z Archiwum Instytutu Zachodniego”, 2016, nr 2. Dostęp: iz.poznan.pl.
- Sz. Mazur, Latające Fortece nad Poznaniem; Biuletyn Miejski: poznan.pl z dnia 09.04.2019 r.
(…) Następnym dniem była niedziela. Mieliśmy zamiar wziąć udział w mszy ewangelickiej, która odbywała się w byłej kaplicy cmentarnej parafii kościoła św. Pawła. Nie przydzielono ewangelikom innego kościoła. Kaplica znajduje się po prawej stronie ulicy – patrząc od strony miasta – obok dobrze znanego wszystkim poznaniakom ewangelickiego domu diakonis, który dzisiaj jest miejskim szpitalem. Kaplica domu diakonis w ogrodzie jest wykorzystywana przez baptystów. Dotarliśmy do naszego celu wcześniej i wykorzystaliśmy czas, jaki pozostał do rozpoczęcia mszy na przechadzkę po dobrze utrzymanych ścieżkach parku, który kiedyś był wielkim cmentarzem parafii św. Pawła i św. Łukasza. Odżyły w nas wspomnienia. Tutaj pochowaliśmy tych braci i siostry, którzy stracili życie we wrześniu 1939 roku; tutaj został pochowany w ostatnich dniach grudnia 1944 roku nasz generalny Superintendent D. Paul Blau; tutaj spoczywają przyjaciele i znajomi. Nagrobków już nie ma, zostały one usunięte, jak wszystko co tylko można było usunąć. Przed kaplicą zebrali się w tym czasie wierni. Niektórzy z nich przybyli z bardzo oddalonych wsi i miasteczek. Część z nich miała za sobą 50 km podróży. To jest kościół w diasporze. Gmina ewangelicka w Poznaniu liczy ze wszystkimi placówkami z zewnątrz jeszcze 500 parafian. Nie wszyscy ewangelicy dali się zapisać w kościelnym rejestrze. Msza w której uczestniczyło około 140 osób, rozpoczęła się nieznanym nam chorałem; mogliśmy jednak śpiewać, ponieważ rozdano śpiewniki. Cała msza odprawiana była w języku polskim. Po niej rozmawialiśmy z niektórymi z obecnych. Należą oni do nielicznych Niemców, którzy tu jeszcze żyją. Rozmawialiśmy na zewnątrz kościoła. Pogoda na to pozwalała, ale zimą lub w deszczowe dni takie spotkanie nie byłoby możliwe. Ewangelickiej gminie w Poznaniu brakuje miejsca spotkań, bo przybyli z daleka chcieliby przy takiej okazji także porozmawiać ze sobą.
Źródło: W. Prenzler, Spotkanie z naszym starym Poznaniem, [w:] „Kronika Miasta Poznania”, 1992, nr 1-2, s. 140-144.
