Główieniec: wiejski cmentarz ewangelicki
Główieniec | Kolonia Główno (niem. Kolonie Glowno, Glowner Colonie) | Zieliniec | Antonin | Antoninek
Volkswagen Poznań | Huta Szkła Antoninek
w sąsiedztwie:
nieczynny cmentarz Ducha Świętego przy ul. Leśnej w Poznaniu
domniemany cmentarz choleryczny na terenie fabryki Volkswagen przy ul. Warszawskiej w Poznaniu
Wiejski cmentarz ewangelicki, położony na wzniesieniu przy leśnej ścieżce, pomiędzy wiaduktem Antoninek a osiedlem Antonin (dojście od strony ul. Borowikowej lub od strony cmentarza Miłostowo). Od połowy XVIII w. na tym obszarze prowadzono intensywne osadnictwo olęderskie (założono wówczas m.in. Główieńskie Olędry, niem. Glowner Hauland). Tutejsza wspólnota protestancka należała do poznańskiej, staromiejskiej parafii Świętego Krzyża. Próby utworzenia nowej parafii ewangelickiej dla mieszkańców Głównej i Kicina na początku XX w. nie powiodły się.
Podczas walk o Poznań w 1945 r. w sąsiedztwie cmentarza tymczasowo pochowano żołnierzy padłych w bojach o Antoninek; zostali ekshumowani i przeniesieni na Miłostowo na początku lat 50. XX w. Następnie pagórek kryjący pochówki użytkowano jako wyrobisko piasku, potrzebnego do funkcjonowania pobliskiej huty.
Kilkanaście zachowanych grobów szybko zarasta samosiewem. Nagrobki – zorientowane na osi wschód-zachód – mają postać betonowych ram i cembrowin. Brak dziś tablic z czytelnymi inskrypcjami, choć okoliczni mieszkańcy potwierdzają ich istnienie jeszcze kilkanaście lat temu. Las otaczający cmentarz pozostaje zaśmiecony odpadami komunalnymi i budowlanymi. Terenem zarządza jednostka organizacyjna Urzędu Miasta Poznania: Zakład Lasów Poznańskich. Ponad cmentarzem biegnie linia wysokiego napięcia (opodal zlokalizowano stację elektroenergetyczną „26 Antoninek” 110kV); infrastrukturą zarządza Enea, która co kilka lat dokonuje zupełnej wycinki zieleni poniżej linii, tym samym usuwając krzewy z obszaru cmentarza (ostatnio miało to miejsce w latach 2017 i 2023).
Oprac. Paweł Skrzypalik
Tekst poprawiony i uzupełniony. Pierwotna jego wersja ukazała się na stronie cmentarze-poznania.pl.
PORÓWNAJ:
BAZA EWIDENCJI GRUNTÓW ZGIKM GEOPOZ: działka nr 02/19/3. Własność: Miasto Poznań; zarząd: Zakład Lasów Poznańskich.
W opracowaniu: mpzp „Klin zieleni w rejonie ulic: Gnieźnieńskiej, Bałtyckiej i Warszawskiej” w Poznaniu.
NIECZYNNY RZYMSKOKATOLICKI CMENTARZ DUCHA ŚWIĘTEGO przy ul. Leśnej.
- J. Wąsicki, Kolonizacja niemiecka w okresie Prus Południowych 1793-1806, [w:] „Przegląd Zachodni”, 1953, nr 9-10, s. 137-179.
- Czasopismomy.pl.
- „Kronika Miasta Poznania”, 2002, nr 2, Zawady i Główna.
- „Kronika Miasta Poznania”, 2010, nr 4, Od Komandorii do Antoninka.
- Goszczyńska J., Majątki wielkopolskie. Miasto Poznań, seria „Dawne budownictwo folwarczne”, t. VIII, Szreniawa 2004.
- Jakóbczyk W., Pruska Komisja Osadnicza 1886-1919, Poznań 1976; dostęp: WBC.
- Kicin przez wieki. Historia wsi na obrzeżach aglomeracji poznańskiej, pod red. W. Tyborowskiego, Gmina Czerwonak 2016, zwłaszcza rozdział IV autorstwa Macieja Moszyńskiego, Kicin od rozbiorów do I wojny światowej oraz rozdział V autorstwa Jana Miłosza, Kicin w XX i XXI wieku.
- Kiec O., Historia protestantyzmu w Poznaniu od XVI do XXI wieku, Poznań 2015.
- Kiec O., Protestantyzm w Poznańskiem 1815-1918, Warszawa 2001.
- Krzyżaniak M., Obraz bitwy o Poznań (1945) w świetle dokumentów i materiałów niemieckich, (rozprawa doktorska), Poznań 2014.
- Pleskaczyński A., Bezpowrotne straty osobowe Armii Czerwonej w walkach o Poznań w styczniu i lutym 1945 roku, (rozprawa doktorska), Poznań 2015.
- Szafran H., Miasto Poznań i okolica, Poznań 1959.
- Wilkaniec A., Stan zachowania i trwałość historycznych układów przestrzennych dawnych wsi i majątków w strukturze Poznania, Poznań 2018.
Zalesiony teren, na którym znajdują się relikty cmentarzyka, położony na północ od ul. Warszawskiej, pomiędzy Miłostowem a ul. Bałtycką, obecnie uznaje się za część Antoninka. Dawniej w tej okolicy istniały siedliska Kolonii Główna, a także karczma i leśniczówka. W sąsiedztwie dawnego cmentarza ewangelickiego najdłużej przetrwało gospodarstwo państwa Wiciaków, zlikwidowane w związku z budową wiaduktu Antoninek (ob. im. Orląt Lwowskich).
Osadę założono w latach 1802-1804, na fali pruskiej, państwowej kolonizacji zsekularyzowanych dóbr kościelnych. Jej oficjalna nazwa brzmiała Kolonisten-Etablissements der Kolonie Glowno (na starych mapach: Glowner Colonie, Kol. Glowno). Cztery rodziny niemieckie, sprowadzone tu z Wirtembergii, osadzono na gruntach i pastwiskach, położonych na południowy wschód od wsi Główna i Główieńskich Olędrów (Glowner Hauland), tuż przy drodze z Poznania do Swarzędza.
Po I wojnie światowej, na południe od ul. Warszawskiej, w sąsiedztwie folwarku z 1. połowy XIX w. i skromnego założenia dworsko-pałacowego Antonin (przed 1939 r. własność Stablewskich) oraz stacji kolejowej (Antoninhof, Posen-Seehof), powstało osiedle Antoninek. Założyli je polscy robotnicy – reemigranci z Nadrenii i Westfalii. W okresie międzywojennym dawną Kolonię Główna, rozciągającą się wzdłuż drogi na Warszawę (po jej północnej stronie), zaczęto nazywać Główieńcem. Funkcjonował tu wówczas zakład inżyniera Broekerego oraz szkoła podstawowa, a po II wojnie światowej – również Urząd Celny, boisko, kino „Metalowiec” (później „Hutnik”) i fabryka FSR „Polmo”. Swoistą pamiątką po istnieniu Główieńca długo pozostawała ulica o tej nazwie, dziś wchłonięta przez ekspansywną fabrykę Volkswagen Poznań.
Na podstawie dziewiętnastowiecznych map, planów i szkiców stwierdzić można, iż od zabudowań kolonii (na które składało się kilka domów oraz niewielki cmentarz, niekiedy na niemieckich mapach topograficznych oznaczany jako „khf” – skrót od Kirchhof) biegła droga do leśnictwa („F. Streitort”), którego zespół budynków znajdował się na skraju lasu. Między drogą na Warszawę a obecną ul. Gnieźnieńską Prusacy założyli Lasy Królewskie (tzn. państwowe), poprzecinane regularnie wytyczonymi, istniejącymi również współcześnie, ścieżkami. Po II wojnie światowej wywożono tu (na „nieużytki w Głównej”) i detonowano niewybuchy, pozyskane w czasie działań saperskich na terenie Poznania i okolic. Akcję rozminowywania miasta opisywał jej zasłużony uczestnik, saper-amator, kapral Edmund Kolasiński.
Bardzo niebezpieczne prace wykonywali także pracownicy Ogrodów Miejskich, którzy przez pierwsze trzy miesiące usuwali miny, amunicję i niewypały, wywozili je do lasu w Antoninku i tam niszczyli. Miesięcznie usuwano średnio około 8000 min, 3000 pocisków przeciwpancernych, 1500 granatów ręczny i około 55000 innych pocisków. W maju przejął te prace Referat Uzbrojenia Dowództwa Okręgu Wojskowego.
Źródło: Trud pierwszych dni. Poznań 1945. Wspomnienia poznaniaków, wybór i opracowanie T. Świtały, Poznań 1970, s. 118.
Na zachód od lasów państwowych rozciągały się tereny należące do wojska, na których urządzono plac ćwiczeń („Exerzierplatz”), a następnie wybudowano jeden z fortów (IIIa – Prittwitz; typu pośredniego) będących elementem zewnętrznego pierścienia poznańskich umocnień. Obecnie na tym obszarze funkcjonuje Cmentarz Komunalny nr 1 w Poznaniu (Miłostowo), którego budowę zainicjowali Niemcy podczas okupacji (oddany do użytku w październiku 1943 r. jako Cmentarz Centralny, niem. Zentralfriedhof, Haupt-Friedhof).
PORÓWNAJ:
- E. Kolasiński, Wspomnienia poznańskiego sapera wraz ze Sprawozdaniem mjr. E. Dutkiewicza z akcji odminowywania St. M. Poznania (fragmenty) [w:] „Kronika Miasta Poznania”, 1985, nr 2, s. 79-84. Dostęp: WBC.
- Ł. Jastrząb, Rozminowywanie Poznania w 1945 r., [w:] „Poznańskie Zeszyty Humanistyczne”, t. XIX, Poznań 2012, s. 61-99.
- J. Biesiadka, A. Gawlak, S. Kucharski, M. Wojciechowski, Twierdza Poznań. O fortyfikacjach miasta Poznania w XIX i XX wieku, Poznań 2006.
W początkowym okresie kolonizacji w pobliskich osadach zamieszkało łącznie 36 osadników. W Kolonii Główna pierwszymi osadnikami byli: Peter Wühler (Wieler), Franz Übernheim, Casper Weil, Michael Ziegler oraz Anton Fuchs (nazwiska głów rodzin). Na szkicu z 1816 r. wymienia się nazwiska: Fuchs, Weil, Ueberein, ogrodnika nazwiskiem Eichholz oraz wdowy: Marię Zieglerin i Karolinę Schnierlein. Zapewne na małym cmentarzu ewangelickim, zlokalizowanym na południowy zachód od nielicznych zabudowań dzisiejszego Antonina (osiedla domów jednorodzinnych przy ul. Bałtyckiej) spoczęli ich potomkowie…
W 1874 r. na Kolonie Glowno składało się 8 domów zamieszkiwanych przez 58 osób: 39 ewangelików i 19 katolików. Dziesięć lat później odnotowano siedem domów i cztery inne zabudowania gospodarcze, wykorzystywane przez 41 mieszkańców: 17 ewangelików i 24 katolików, utrzymujących się z gospodarowania na gruntach o łącznej powierzchni blisko 100 ha.
Przed wybuchem I wojny światowej negocjowano założenie parafii ewangelickiej dla mieszkańców Głównej i Kicina, wydzielonej z poznańskiej staromiejskiej parafii świętokrzyskiej. Szacowano, iż na obszarze, który miała objąć swym zasięgiem nowa parafia, żyło ok. 1200 ewangelików. Idea utworzenia wspólnoty zjednoczonej wokół okazałego kościoła, upadła u progu I wojny światowej. Powodem zarzucenia ambitnego planu były nie tylko problemy z pozyskaniem gruntów czy spór z parafią ewangelicką w Swarzędzu o przyłączenie Bogucina, Mechowa i Nowego Dworu. Zbuntowali się również potomkowie olędrów z Kolonii Główna, interesami związani z Poznaniem, a sentymentem – ze staromiejską parafią świętokrzyską.
Pozostałości cmentarza w dawnej Kolonii Główna (Główieńcu), tj. kilkanaście betonowych ram (cembrowin), znajdują się na wzniesieniu, dokładnie pod linią wysokiego napięcia. Miejsce jest zaniedbane, zarośnięte trawami i krzewami; z pewnością było wielokrotnie „eksplorowane”. Społeczne akcje porządkowe organizowano w tym miejscu w latach 2022 oraz 2024.
Według ustaleń dr. Adama Pleskaczyńskiego, zaprezentowanych w książce pt. „Armia Czerwona w walkach o Poznań w styczniu i lutym 1945 roku. Analiza bezpowrotnych strat osobowych”, na terenie ewangelickiego cmentarza pogrzebano żołnierzy radzieckich, padłych w bojach o Antoninek. Groby te istniały do początku lat 50. XX w., tj. do czasu komasacji pochówków w wyznaczonych do tego kwaterach wojennych (m.in. Cytadela, Miłostowo).
Również podczas przebudowy węzła Antoninek w 2011 r., w trakcie prac ziemnych przy wiadukcie ujawniono szczątki, zidentyfikowane jako należące do żołnierzy padłych w bojach o Antoninek w 1945 r. Należy przypuszczać, iż szczątki ludzkie z okresu walk na tym odcinku frontu (Pododcinek III Odcinka „Wschód”), kryją też lasy położone na północ od ul. Warszawskiej. Na tym terenie przygotowano bowiem umocnienia ziemne (system okopów), w których broniła się m.in Kompania „Wittmann”.
PORÓWNAJ:
O niemiecko-radzieckich walkach na linii umocnień przecinającej dawne Lasy Królewskie czytaj w: Günther Baumann, Poznań 1945. Bastion nad Wartą, t. 1 i 2, seria „Festung Posen 1945”, Poznań 2019. Wydarzenia te przywołują również wpisy oraz krótkie filmy z wędrówki po umocnieniach polowych w dawnym Lesie Królewskim, zamieszczone na facebookowym profilu Festung Posen 1945:
- Pozycje Kompanii „Wittmann” oraz wpis z dnia 23 stycznia 2019 r.
- Lewe skrzydło Kompanii „Wittmann” oraz wpis z dnia 29 stycznia 2019 r.
- Stanowiska sowieckiej artylerii oraz wpis z dnia: 15 lutego 2019 r.
- A. Świderska, Kolejny szkielet na budowie węzła w Antoninku!; gloswielkopolski.pl z dnia 06.06.2011.
- A. Świderska, Najpierw czaszka, teraz szkielet; poznan.naszemiasto.pl z dnia 06.06.2011.
- TR, Antoninek – Kolejna czaszka na placu budowy; gloswielkopolski.pl z dnia 06.06.2011.
- j, Wiadukt Antoninek: znalezisko nie wstrzyma budowy; epoznan.pl z dnia 06.06.2011.
