Cmentarz ewangelicki w Puszczykowie

Puszczykowo (niem. Unterberg) | miasto-ogród | podpoznańskie letnisko | landhausy
Stare Puszczykowo (niem. Alt Puszczykowo, Oberberg) | Puszczykówko (niem. Puschkau) | Niwka (niem. Nifke) | kolonia Ludwigsberg
parafia ewangelicka w Krośnie (niem. Altkirch)

Fragment kolejnego wydania niemieckiej mapy topograficznej z lat 80. XIX w. [Messtischblatt 3767 (alt. 2064) Moschin], unacześnionej w 1940 r. Cmentarz przy obecnej ul. Parkowej zaczęto oznaczać w edycji z roku 1911 (edycja z roku 1906 cmentarza ewangelickiego nie wskazywała...). Za: igrek.amzp.pl.

Cmentarz ewangelicki z początku XX w., zlokalizowany przy ul. Parkowej, na granicy Puszczykowa i Puszczykówka. Od cmentarza parafii rzymskokatolickiej oddziela go uczęszczana droga gruntowa (ul. Jana Deierlinga). Pocmentarna działka jest własnością gminy; cmentarz został wpisany do gminnej ewidencji zabytków. Uwzględniając jego znaczenie kulturowe, zapisy o ochronie dziedzictwa sepulkralnego Puszczykowa powtarzały też kolejne „Gminne programy opieki nad zabytkami”. Od lipca 2022 r. cmentarz ewangelicki przy ul. Parkowej objęty został zapisami miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego – na terenie uprzednio uporządkowanego pocmentarnego parku zakłada się możliwość przygotowania lapidarium z zachowanych nagrobków…

Cmentarzem, założonym na przełomie pierwszej i drugiej dekady XX w.*, zarządzała parafia ewangelicka w Krośnie (gm. Mosina; niem. Altkirch), do której należeli wówczas protestanci żyjący w Puszczykowie (niem. Unterberg). Potomków olędrów, którzy w te okolice przybyli w 2. poł. XVIII w., a zapewne i rodziny osadników, którzy napłynęli do Puszczykowa w XIX w. (pośród nich mogli być potomkowie francuskich hugenotów), chowano wcześniej na starym cmentarzu ewangelickim w Niwce (niem. Nifke, ob. południowo-wschodnia część Puszczykowa).
Najprawdopodobniej cmentarz nie był użytkowany po 1945 r., choć wydaje się, że część zasiedziałych niemieckich rodzin pozostała po zakończeniu II wojny światowej w Puszczykowie, i z czasem uległa asymilacji (ich nazwiska pojawiają się na pobliskim cmentarzu parafii rzymskokatolickiej).
W roku 1945 roszczenia do mienia pozostałego po parafii ewangelickiej w Krośnie („oddanie w zarząd porzuconego majątku byłego ewangelickiego zboru ze wszystkimi budynkami i gruntami należącymi do tego zboru”) zgłosiła parafia rzymskokatolicka pw. św. Mikołaja w Mosinie (poewangelicka świątynia w Krośnie długo służyła jako kościół filialny mosińskiej parafii). Sprawę uregulowano częściowo dopiero w marcu 1989 r., ale już na korzyść nowej parafii rzymskokatolickiej w Krośnie (gdzie od 1979 r. istnieje parafia pw. Matki Boskiej Częstochowskiej, wydzielona z parafii mosińskiej).

Opuszczony przed laty cmentarz został niedawno wstępnie uporządkowany. Zachowane mogiły porasta barwinek, bluszcz i konwalie, którym do niedawna towarzyszyły nieliczne tuje – roślinność charakterystyczna dla protestanckich nekropolii. Czytelna jest aleja na osi północ-południe, a także szpalery graniczne, formowane głównie z nasadzeń sosny oraz akacji i dębu. Przetrwały do dziś betonowe słupy – pozostałość ogrodzenia z drucianej siatki.
Powojenne dewastacje (najprawdopodobniej z lat 60. XX w.) ominęły kilka betonowych nagrobków (m.in. rodzin Anders i Kaldenbach) oraz wydzieloną kwaterę dziecięcą w południowo-wschodniej części cmentarza. Północny fragment pocmentarnej działki, gdzie mogiły nie są widoczne (co zarazem nie wyklucza istniejących tam pochówków!), kwalifikuje się do przekształcenia w niewielki zieleniec. Istniejące w części południowej cmentarza nagrobki i mogiły, wraz z aleją oraz charakterystyczną roślinnością zadarniającą, powinny zostać zachowane w niezmienionej postaci, a także być przynajmniej raz w roku pielęgnowane z udziałem lokalnych wolontariuszy.

————-

* Cmentarz nie został oznaczony na niemieckiej mapie topograficznej z 1906 r.; pojawia się na mapie unacześnionej w 1911 r.

Oprac. Paweł Skrzypalik

PORÓWNAJ:

CMENTARZ EWANGELICKI W PUSZCZYKOWIE – NIWCE

CMENTARZ RZYMSKOKATOLICKI W PUSZCZYKOWIE

  1. „Kronika Miasta Poznania”, 2016, nr 3, Puszczykowo. Podpoznańskie letnisko.
  2. Anders P., Kasprzak K., Raszka B., Wielkopolski Park Narodowy, „Wielkopolska Biblioteka Krajoznawcza”, nr 25, Poznań 1999. Dostęp: WBC.
  3. Kiec O., Protestantyzm w Poznańskiem 1815-1918, Warszawa 2001.
  4. Kronika Publicznej Szkoły Powszechnej w Puszczykowie (1945-1972), „Puszczykowo wczoraj i dziś”, z. 2, Puszczykowo 2008. Dostęp: WBC.
  5. Ludwik M., Dzieje Związku Harcerstwa Polskiego w Puszczykowie 1932-1950, „Puszczykowo wczoraj i dziś”, z. 4, Puszczykowo 2012. Dostęp: WBC.
  6. Łojko J., Stępień J., Zarys dziejów Mosiny i okolic (do 1945 r.), Mosina 1992.
  7. Madej L., Towarzystwo Gimnastyczne Sokół w Puszczykowie, „Puszczykowo wczoraj i dziś”, z. 3, Puszczykowo 2010. Dostęp: WBC.
  8. Przybysz A., Puszczykowo. Miasto-ogród, Puszczykowo 2007.
  9. Puszczykowo dawniej. Widokówki ze zbiorów Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu, Stowarzyszenie Przyjaciół Puszczykowa, 2007.
  10. Rusiński W., Osady tzw. „olędrów” w dawnym woj. poznańskim, Kraków 1947.
  11. Szafran H., Miasto Poznań i okolica, Poznań 1959.
  12. Wodziczko A., Wielkopolski Park Narodowy w Ludwikowie pod Poznaniem, Kraków 1929. Dostęp: WBC.
  13. Wodziczko A., Utworzenie rezerwatów w Puszczykowie i Ludwikowie pod Poznaniem, Warszawa 1933. Dostęp: WBC.
  14. Wodziczko A., Na drodze do realizacji Wielkopolskiego Parku Narodowego | Sur la voie de la réalisation du Parc National de la Grande Pologne, Ochrona Przyrody, 1935. Dostęp: Polona.
Fragment niemieckiej fotomapy z 1943 r. (Bildplan 3767 Moschin). Za: igrek.amzp.pl.
"Słownik geograficzny Królestwa Polskiego", t. IX, Warszawa 1888, s. 317.
"Słownik geograficzny Królestwa Polskiego", t. VII, Warszawa 1886, s. 164.
Kościół ewangelicki w Krośnie, gm. Mosina (budowany w latach 1779-1871) - parafia puszczykowskich protestantów; obecnie świątynia rzymskokatolicka pw. Matki Boskiej Częstochowskiej. Za: parafiakrosno.pl.
Zarys historii parafii ewangelickiej w Krośnie (do końca XIX w.); źródło: A. Werner, "Geschichte der evangelischen Parochien in der Provinz Posen", Lissa 1904, s. 166-168.
error: Nie kopiuj, udostępnij! Dzięki!
Skip to content